नैवर्क्षु तन्न यजुष्षु नाप्यथर्वसु न दृश्यते वै विमलेषु सामसु। रथन्तरे बार्हद्रथे वापि राज- न्महाव्रते नैव दृश्येद्भ्रुवं तत्
ते ऋग्वेदात नाही, यजुर्वेदात नाही, अथर्ववेदात नाही; शुद्ध सामगानात नाही, रथंतर किंवा बर्हद्रथ या स्तोत्रात नाही, राजन, आणि मोठ्या व्रतातही त्याचे रूप दिसत नाही.
अपारणीयं तमसः परस्ता- त्तदन्तकोऽप्येति विनाशकाले। अणीयो रूपं क्षुरधारया समं महच्च रूपं तद्वै पर्वतेभ्यः
ते अंधारापलीकडे आहे; विनाशाच्या वेळी मृत्यूसुद्धा त्याला प्राप्त होतो. त्याचे रूप क्षौराच्या धारेपेक्षा सूक्ष्म आहे, आणि पर्वतांपेक्षा मोठे आहे.
सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकास्तद्ब्रह्म तद्यशः । भूतानि जझिरे तस्मात्प्रलयं यान्ति तत्र हि
तेच पाया आहे, तेच अमरत्व आहे, तेच लोक आहेत, तेच ब्रह्म आहे, तेच कीर्ती आहे; सर्व भुते त्यातून निर्माण होतात आणि शेवटी त्यात विलीन होतात.
अनामयं तन्महदुद्यतं यशो वाचो विकारं कवयो वदन्ति। यस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति
ते कोणत्याही दुःखापासून मुक्त आहे, ते महान आहे, तेच खरे यश आहे; ज्ञानी लोक त्याला वाणीचे रूपांतर म्हणतात. या विश्वातील सर्व काही त्यात स्थिर आहे; जे ते जाणतात, ते अमर होतात.
तदेतदह्ना संस्थितं भाति सर्वं तदात्मवित्पश्यति ज्ञानयोगात्। तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति
त्यामुळेच सर्व काही दिवसात उजळते; आत्म्याचे ज्ञान असलेला माणूस ज्ञानयोगाने ते पाहतो. या विश्वातील सर्व काही त्यात स्थिर आहे; जे ते जाणतात, ते अमर होतात.
शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मानः परासुता। ईर्ष्या मोहो विवित्सा च कृपाऽसूया जुगुप्सुता
शोक, राग, लोभ, काम, अभिमान, दुसऱ्याच्या संपत्तीची चिंता, मत्सर, मोह, जिज्ञासा, दया, द्वेष आणि घृणा—
द्वादशैते महादोषा मनुष्यप्राणनाशनाः। एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते। यौराविष्टो नरः पापं मूढसंज्ञो व्यवस्यति
हे बारा मोठे दोष आहेत, जे माणसाचे जीवन नष्ट करतात; राजेंद्र, यापैकी प्रत्येक दोष माणसाला वेढतो, आणि जो त्यात अडकतो, तो मूढ होऊन पाप करतो.
स्पृहयालुरुग्रः परुषो वा वदान्यः क्रोधं बिभ्रन्मनसा वै विकत्थी। नृशंसधर्माः षडिमे जना वै प्राप्याप्यर्थं नोत सभाजयन्ते
जो माणूस अतिशय इच्छुक, कठोर, उद्धट किंवा बढाईखोर आहे, मनात राग धरतो, क्रूर वागतो—हे सहा प्रकारचे लोक, संपत्ती मिळवली तरी तिचा सन्मान करत नाहीत.
संभोगसंविद्विषमोऽतिमानी दत्त्वा विकत्थी कृपणो दुर्बलश्च। बहुप्रशंकसी वनिताद्विट् सदैव सप्तैवोक्ताः पापशीला नृशंसाः
जो भोगाचा द्वेष करतो, अतिशय गर्विष्ठ आहे, दिल्यावर बढाई मारतो, कंजूष आणि दुर्बल आहे, अनेकांवर संशय घेतो, स्त्रीलंपट किंवा देखणा आहे—हे सात जण नेहमीच पापी आणि निर्दयी असतात.
धर्मश्च सत्यं च तपो दमश्च अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया। दानं श्रुतं चैव धृतिः क्षमा च महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य
धर्म, सत्य, तप, संयम, मत्सराचा अभाव, लाज, सहनशीलता, द्वेषाचा अभाव, दान, विद्या, धैर्य आणि क्षमा—हे बारा ब्राह्मणाचे मोठे व्रत आहेत.
यो नैतेभ्यः प्रच्यवेद्द्वादशभ्यः सर्वामपीमां पृथिवीं स शिष्यात्। त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वार्थितो यो नास्य स्वमस्तीति च वेदितव्यम्
जो माणूस या बारा गोष्टींपासून कधीही ढळत नाही, त्याला सगळं जग जरी मिळालं किंवा तीन, दोन, एक जणांनी जरी आग्रह केला, किंवा 'तुझं काहीच नाही' असं सांगितलं, तरी तो स्थिर राहतो — असा माणूस खरा दृढ आहे, हे जाणावं.
दमस्त्यागोऽथाप्रमाद इत्येतेष्वमृतं स्थितम्। एतानि ब्रह्ममुख्यानां ब्राह्मणानां मनीषिणाम्
स्वतःवर ताबा, त्याग आणि जागरूकता — या गोष्टींत अमरत्व आहे; या गुणांनीच श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि ज्ञानी माणसं ओळखली जातात.
सद्वाऽसद्वा परीवादे ब्राह्मणस्य न शस्यते। नरकप्रतिष्ठास्ते स्युर्य एवं कुरुते जनाः
खरी असो वा खोटी, ब्राह्मणाची निंदा कधीच योग्य मानली जात नाही; असं करणारे लोक नरकातच आपलं ठिकाण करतात.
मदोऽष्टादशदोषः स स्यात्पुरा योऽप्रकीर्तितः । लोकद्वेष्यं प्रतिकूल्यमभ्यसूया मृषावचः
मद्यपानाला अठरा दोष आहेत असं सांगितलं जातं: आधी न सांगितलेलं, लोकांना अप्रिय होणं, विरोध निर्माण होणं, हेवा आणि खोटं बोलणं — हे सगळं त्यात येतं.
कामक्रोधौ पारतन्त्र्यं परिवादोऽथ पैशुनम्। अर्थहानिर्विवादश्च मात्सर्यं प्राणिपीडनम्
इच्छा, राग, दुसऱ्यावर अवलंबून राहणं, निंदा, दुसऱ्याचं वाईट पाहणं, संपत्तीची हानी, भांडण, हेवा आणि जीवांना त्रास देणं —
ईर्ष्या मोदोऽतिवादश्च संज्ञानाशोऽभ्यसूयिता। तस्मात्प्राज्ञो न माद्येत सदा ह्येतद्विगर्हितम्
ईर्ष्या, गर्व, खूप बोलणं, शुद्धी हरपणं आणि दोष काढणं — म्हणून शहाण्या माणसाने कधीच मद्यपान करू नये, कारण हे सगळं निंदनीय आहे.
नभ्यर्थितश्चार्हति शुद्धभावः
जरी कुणी मागणी केली तरी ज्याचा मनःभाव शुद्ध आहे, तोच खरा योग्य ठरतो.
त्यक्तद्रव्यः संवसेन्नेह कामा- द्भिङ्क्ते कर्मस्वाशिषं बाधते च
ज्याने आपली संपत्ती सोडली आहे, त्याने येथे इच्छांपासून मुक्त राहावं; तो आपल्या कर्माचं फळ खातो आणि संकटांवर मात करतो.
द्रव्यवान्गुणवानेवं त्यागी भवति सात्विकः। पञ्चभूतानि पञ्चभ्यो निवर्तयति तादृशः
ज्याच्याकडे संपत्ती आणि गुण आहेत, तरीही जो त्यागी आहे, तोच खरा सात्त्विक असतो; असा माणूस पाचही तत्त्वांना पाच इंद्रियांपासून मागे घेतो.
एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम्। सत्वात्प्रच्यवमानानां सङ्कल्पेन समाहितम्
संपत्ती भरपूर असली तरी, जेव्हा ती संकल्पाने एकाग्र केली जाते, तेव्हा ती केवळ तपासारखी शुद्ध होते, विशेषतः जे सद्गुणांपासून दूर जात आहेत त्यांच्यासाठी.
यतो यज्ञः प्रवर्धन्ते मत्यस्यैवावरोधनात्। मनसान्यस्य भवति वाच्यन्यस्याथ कर्मणा
यामुळे यज्ञ वाढतो, कारण माणूस स्वतःला आवरतो; तो दुसऱ्याच्या मनाने वागतो, दुसऱ्याच्या शब्दांनी बोलतो किंवा दुसऱ्याच्या कृतीने काम करतो.
सङ्कल्पसिद्धं पुरुषमसङ्कल्पोऽधितिष्ठति। ब्राह्मणस्य विशेषेण किञ्चान्यदपि मे श्रृणु
ज्याचा संकल्प पूर्ण झाला आहे, त्याच्यावर संकल्परहित माणूस राज्य करतो; विशेषतः ब्राह्मणासाठी — आणखी एक गोष्ट ऐक.
अध्यापयेन्महदेतद्यशस्यं वाचो विकराः कवयो वदन्ति। अस्मिन्योगे सर्वमिदं प्रतिष्ठितं ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति
त्याने हे महान आणि कीर्तीचं शिक्षण इतरांना द्यावं; कवींनी वाणीचे बदल असेच सांगितले आहेत. या योगात सर्व काही स्थिर आहे; ज्यांना हे कळतं, ते अमर होतात.
न कर्मणा सुकृतेनैव राजन् सत्यं जयेज्जुहुयाद्वा यजेद्वा। नैतेन वालोऽमृत्युमभ्येति राजन् रतिं चासौ न लभत्यन्तकाले
हे राजन, केवळ पुण्यकर्मांनी, सत्याने, यज्ञाने किंवा पूजेनं, मुलगा मृत्यूवर मात करू शकत नाही, आणि शेवटी त्याला आनंदही मिळत नाही.
तृष्णीमेक उपासीत चेष्टेत मनसापि न। तथा संस्तुतिनिन्दाभ्यां प्रीतिरोषौ विवर्जयेत्
त्याने फक्त तृष्णेचा त्याग करावा, मनानेही काही हवे असं वाटू नये; तसेच, स्तुती आणि निंदा, आनंद आणि राग — हे सगळं टाळावं.
अत्रैव तिष्ठन्क्षत्रिय ब्रह्माविशति पश्यति। वेदेषु चानुपूर्व्येण एतद्विद्वन्ब्रवीमि ते
इथेच राहून, क्षत्रिय, ब्रह्म प्राप्त होतं आणि दिसतं; वेदांमध्येही हे क्रमाने सांगितलं आहे — हे विद्वना, मी तुला सांगतो.
यत्तच्छुक्रं महञ्ज्योतिर्दीप्यमानं महद्यशः। तद्वै देवा उपासते तस्मात्सूर्यो विराजते। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
जे शुद्ध, तेजस्वी, महान प्रकाश आहे, मोठ्या कीर्तीचं आहे — तेच देव पूजतात; त्यातूनच सूर्य उजळतो. योगी ते भगवंत, सनातन स्वरूप पाहतात.
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
योगी त्या भगवंत, सनातन स्वरूपाचं दर्शन घेतात.
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
योगी त्या सनातन, पवित्र भगवंताचे दर्शन करतात.
चक्रे रथस्य तिष्ठन्तोऽध्रुवस्याव्ययकर्मणः। केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दिव्यमजरं दिवि। योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्
क्षणभंगुर रथाच्या चाकावर उभा राहून, ज्याचे कर्म कधीही संपत नाही, अशा दिव्य, अमर, पताका असलेल्या भगवंताला घोडे आकाशात नेतात; योगी त्या सनातन, पवित्र भगवंताचे दर्शन करतात.