यथा खं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये । एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपसेवनात्
जसं कुत्रं नेहमी स्वतःच्या हानीसाठी ओकलेलं खातं, तसं दुसऱ्याचं सामर्थ्य उपभोगून जे वर्ज्य केलेलं खातात, ते स्वतःचं नुकसान करतात.
नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः। ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैवं विन्देत किञ्चन
ब्राह्मणाने नेहमी असं समजावं की 'मी कुणालाही माहीत नाही.' पण नातेवाईकांत राहून असं काही मिळत नाही.
कोह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति। निर्लिङ्गमचलं शुद्धं सर्वद्वन्द्वविवर्जितम्
आपल्या अंतःकरणाला, जे निरपेक्ष, स्थिर, शुद्ध आणि द्वंद्वापासून मुक्त आहे, असं कोण मारू इच्छितो?
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
जो स्वतःला जसं आहे तसं न पाहता वेगळंच समजतो, त्याने कोणतं पाप केलं नाही? तो तर स्वतःचं चोरून घेणारा आहे.
अश्रान्तः स्यादनादाता संमतो निरुपद्रवः। शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः
तो नेहमी थकवा न जाणणारा, न घेणारा, सन्मानित आणि त्रासमुक्त असावा; ब्रह्म जाणणारा आणि ज्ञानी ब्राह्मण फक्त शिस्तीत वागणाऱ्यासारखा नसावा.
अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या दैवे तथा क्रतौ । ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्यास्तान्विद्याद्ब्रह्मणस्तनुम्
मानवी संपत्तीने गरीब पण दैवी आणि यज्ञातील संपत्तीने श्रीमंत असे लोक जिंकणं कठीण असतं; त्यांना ब्रह्माचं मूर्तरूप समजावं.
सर्वान्खिष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन। न स मानो ब्राह्मणस्य तस्मिन्प्रयतते स्वयम्
जो सर्व देवांना रागावतो, त्याला ओळखावं; अशा मार्गाने प्रयत्न करणाऱ्या ब्राह्मणाला सन्मान मिळत नाही.
यमप्रयतमानं तु मानयन्ति समाहिताः । न मान्यमानो मन्येत नावमानेऽतिसंज्वरेत्
जे मन एकाग्र असतात, ते सन्मानाची इच्छा न करणाऱ्याचा सन्मान करतात; जर सन्मान मिळाला नाही, तर स्वतःचा अपमान झाला असं समजू नये, किंवा त्याने फार व्यथित व्हू नये.
लोकः स्वभाववृत्तिर्हि निमेषोन्मषवत्सदा। विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः
जग नेहमी आपल्या स्वभावानुसार वागते, जसं डोळ्याची पापणी हलते; सन्मान मिळाल्यावर असं समजावं की 'इथे ज्ञानी लोक सन्मान करतात.'
अधर्मनिपुणा मुढा लोके मायाविशारदाः । न मान्यं मानयिष्यन्ति एवं मन्येत मानितः
अधर्मात कुशल आणि फसवणुकीत पटाईत मूर्ख लोक सन्मानास पात्र असणाऱ्याचा सन्मान करत नाहीत; म्हणून सन्मान मिळाल्यावर असं समजावं.
न वै मानं च मौनं च सहितौ वसतः सदा। अयं हि लोको मानस्य असौ मौनस्य तद्विदुः
सन्मान आणि मौन हे नेहमी एकत्र नसतात; हे जग सन्मानासाठी आहे, तर ते दुसरं मौनासाठी — असं ज्ञानी लोक समजतात.
श्रीर्हि मानार्थसंवासा सा चापि परिपन्थिनी । ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय
समृद्धी सन्मानासोबत राहते, पण ती अडथळाही ठरते; हे क्षत्रिय, ज्याच्याकडे प्रज्ञा नाही त्याला ब्राह्मणांची खरी समृद्धी मिळणं फार कठीण आहे.
द्वाराणि तस्येह वदन्ति सन्तो बहुप्रकाराणि दुराधराणि। सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्या षण्मानमोहप्रतिबन्धनानि
ज्ञानी लोक सांगतात की त्याच्यासाठी इथे अनेक कठीण दारे आहेत: सत्य, सरळपणा, लाज, संयम, शुद्धता आणि विद्या — ही सहा अभिमान आणि मोहाला अडथळा ठरतात.
सनत्सुजात यामिमां परां त्वं ब्राह्मीं वाचं वदसे विश्वरूपाम्। परां हि कामेन सुदुर्लभां कथां प्रब्रूहि मे वाक्यमिदं कुमार
सनत्सुजात, तू ही सर्वव्यापी आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांची वाणी सांगतोस; हे कुमार, सर्वांना हवी असलेली ही दुर्मिळ आणि श्रेष्ठ गोष्ट मला सांग.
नैतद्ब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं यन्मां पृच्छन्नतिहृष्यस्यतीव। बुद्धौ विलीने मनसि प्रचिन्त्य विद्या हि सा ब्रह्मचर्येण लभ्या
हे ब्रह्मज्ञान घाईघाईने मिळत नाही, जसं तू मला विचारत आनंदित झालास. बुद्धी मनात विलीन करून, खोल विचार केला तरच ही विद्या मिळते आणि ती ब्रह्मचर्याच्या आचरणानेच साध्य होते.
अत्यन्तविद्यामिति यत्सनातनीं ब्रवीषि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धाम्। अनारभ्यां वसतीह कार्यकाले कथं ब्राह्मण्यममृतत्वं लभेत
तू म्हणतोस की ही सनातन, श्रेष्ठ विद्या ब्रह्मचर्याने मिळते. पण योग्य वेळी हे व्रत सुरूच केलं नाही, तर ब्राह्मणाला अमरत्व कसं मिळेल?
अव्यक्तविद्यामभिधास्ये पराणीं बुद्ध्या च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम्। यां प्राप्यैनं मर्त्यलोकं त्यजन्ति या वै विद्या गुरुवृद्धेषु नित्या
मी आता ती श्रेष्ठ, अप्रकट विद्या सांगतो, जी बुद्धीने आणि ब्रह्मचर्याने साध्य होते. ती मिळवून लोक हा मर्त्य जग सोडतात; ही विद्या नेहमीच गुरू आणि वयोवृद्धांकडे असते.
ब्रह्मचर्येण या विद्या शक्या वेदितुमञ्चसा। तत्कथं ब्रह्मचर्यं स्यादेतद्ब्रह्मन्ब्रवीहि मे
ही विद्या जी फक्त ब्रह्मचर्यानेच समजता येते, ते ब्रह्मचर्य कसं पाळावं, हे मला सांग, हे ब्रह्मन्.
आचार्ययोनिमिह ये प्रविश्य भूत्वा गर्भे ब्रह्मचर्यं चरन्ति। इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति प्रहाय देहं परमं यान्ति योगम्
जे गुरूंच्या परंपरेत प्रवेश करून, गर्भात राहिल्यासारखं ब्रह्मचर्य पाळतात, ते इथेच शास्त्रांचे कर्ते होतात आणि शरीर सोडून परम योग प्राप्त करतात.
अस्मिँल्लोके वै जयन्तीह कामा- न्ब्राह्मीं स्थितिं ह्यनुतितिक्षमाणाः। त आत्मानं निर्हरन्तीह देहा- न्मुञ्जादिषीकामिव सत्वसंस्थाः
या जगात जे कामना सहन करतात आणि ब्रह्मस्थिती टिकवतात, ते शुद्धतेत स्थिर राहून, मुंजाच्या काडीसारखे आत्मा शरीरातून वेगळा काढतात.
शरीरमेतौ कुरुतः पिता माता च भारत। आचार्यशास्ता या जातिः सा पुण्या साऽऽजराऽमम
हे भारतवंशी, वडील आणि आई हे शरीर निर्माण करतात; पण खरी जन्म ती आहे जी गुरू देतात. ती जन्म पवित्र, वृद्धत्वरहित आणि अमर असते.
यः प्रावृणोत्यवितथेन वर्णा- नृतं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छम्। तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कतमस्य जानन्
जो खरा धर्म पाळतो, मर्त्याला अमर करतो, त्याला वडील आणि आईसमान मानावं. हे जाणून, अशा व्यक्तीला कधीही त्रास देऊ नये.
गुरुं शिष्यो नित्यमभिवादयीत स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिरप्रमत्तः। मानं न कुर्यान्नादधीत रोप- मेप प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः
शिष्याने नेहमी गुरूला वंदन करावं, स्वाध्यायाची इच्छा ठेवावी, शुद्ध आणि सावध राहावं, कोणाचाही अपमान करू नये, आणि दुसऱ्यांचं अनुकरण करू नये; हे ब्रह्मचर्याचं पहिलं पाऊल आहे.
शिष्यवृत्तिक्रमेणैव विद्यामाप्नोति यः शुचिः । ब्रह्मचर्यव्रतस्यास्य प्रथमः पाद उच्यते
जो शिष्यवृत्तीने, शुद्ध राहून विद्या मिळवतो, त्याला ब्रह्मचर्यव्रताचं पहिलं पाऊल म्हणतात.
आचार्यस्य प्रियं कुर्यात्प्राणैरपि धनैरपि। कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते
गुरूला प्राणाने आणि धनाने, कृतीने, मनाने आणि वाणीने प्रसन्न करावं; हे दुसरं पाऊल आहे.
समा गुरौ यथा वृत्तिर्गरुपत्न्यां तथा चरेत्। तत्पुत्रे च तथा कुर्वन्द्वितीयः पाद उच्यते
गुरूवर जशी वागणूक, तशीच गुरुपत्नीकडे आणि त्याच्या मुलाकडेही करावी; हे दुसरं पाऊल आहे.
आचार्येणात्मकृतं विजानन् ज्ञात्वा चार्थं भावितोऽस्मीत्यनेन । यन्मन्यते तं प्रति हृष्टबुद्धिः स वै तृतीयो ब्रह्मचर्यस्य पादः
गुरूने जे शिकवलं आणि त्याचा अर्थ समजून, 'मी यामुळे घडतोय' असं मनाशी मानावं. गुरू जे म्हणतात, ते आनंदाने स्वीकारावं; हे ब्रह्मचर्याचं तिसरं पाऊल आहे.
नाचार्यस्यानपाकृत्य प्रवासं प्राज्ञः कुर्वीत नैतदहं करोमि। इतीव मन्येत न भाषयेत स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः
गुरूची परवानगी न घेता, शहाण्या शिष्याने प्रवास करू नये, किंवा 'हे मी करणार नाही' असं म्हणू नये. असं कधीच बोलू नये; हे ब्रह्मचर्याचं चौथं पाऊल आहे.
कालेन पादं लभते तथार्थं ततश्च पादं गुरुयोगतश्च। उत्साहयोगेन च पादमृच्छे- च्छास्त्रेण पादं च ततोऽभियाति
काळानुसार एक पाऊल मिळतं, मग गुरूच्या मार्गदर्शनाने दुसरं, उत्साहाने तिसरं, आणि अभ्यासाने चौथं; अशा प्रकारे एकेक पाऊल पुढे जातो.
धर्मादयो द्वादश यस्य रूप- मन्यानि चाङ्गानि तथा बलं च। आचार्ययोगे फलतीति चाहु- र्ब्रह्मार्थयोगेन च ब्रह्मचर्यम्
धर्मादी बारा रूपं, इतर अंगं आणि बळ, हे सगळं गुरूच्या संगतीने फळतं, आणि ब्रह्मज्ञानाशी एकरूप झाल्यावर ब्रह्मचर्य सिद्ध होतं.