सोऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णन्निहन्या- दनादरेणाप्रतिबुध्यमानः। नैनं मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान्
जो माणूस लोभाने पछाडला जात नाही, जो जागरूक आणि निष्काळजी नसतो—त्याला मृत्यू काहीच करू शकत नाही. अशा प्रकारे शहाणा माणूस आपल्या इच्छा संपवतो.
कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति। कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किञ्चित्पुरुषो रजः
जो माणूस इच्छांच्या मागे धावतो, तो त्या इच्छांसह नष्ट होतो; पण जो इच्छा सोडतो, तो मनातील सगळं कलुष दूर करतो.
तमोप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते। मुह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः
या जगात अज्ञानाचा अंधार आणि ज्ञानाचा प्रकाश—हेच नरक आहे. लोक भ्रमित होऊन, जणू काही खड्ड्यात पडायला निघाले आहेत, असं धावत सुटतात.
अमूढवृत्तेः पुरुषस्येह कुर्या- त्किं वै मृत्युस्तार्ण इवास्य व्याघ्रः । अमन्यमानः क्षत्रिय किञ्चिदन्य- न्नाधीयते तार्ण इवास्य सर्पः
ज्याचं वर्तन स्पष्ट आणि शुद्ध आहे, त्याला मृत्यू काय करणार? जणू काही तो वाघाच्या तावडीतून सुटला आहे. हे क्षत्रिय, जो दुसऱ्या कशाचीही चिंता करत नाही, तो जणू सापाच्या तावडीतून सुटल्यासारखा, काहीच शिकत नाही.
र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः
जसं मनुष्य मृत्यूच्या प्रदेशात पोहोचतो—
यानेवाहुरिज्यया साधुलोकान् द्विजातीनां पुण्यतमान्सनातनात्। तेषां परार्थं कथयन्तीह वेदा एतद्विद्वान्नैति कथं नु कर्म
ज्या लोकांना यज्ञाने मिळणाऱ्या, द्विजांना मिळणाऱ्या, सर्वात पुण्यवान आणि शाश्वत अशा लोकांची वचने सांगितली जातात—त्यांच्याबद्दल वेद इथे इतरांसाठी सांगतात. हे जाणणारा माणूस कर्माच्या पलीकडे जात नाही का?
एवं ह्यविद्वानुपयाति तत्र तत्रार्थजातं च वदन्ति वेदाः। सवेह आयाति परं परात्मा प्रयाति मार्गेण निहत्य मार्गान्
अज्ञान माणूस तिथेच जातो, आणि वेद वेगवेगळ्या हेतूंची माहिती देतात. पण इथे, श्रेष्ठ आत्मा सर्व मार्ग संपवून, योग्य मार्गाने पुढे जातो.
कोऽसौ नियुङ्क्ते तमजं पुराणं स चेदिदं सर्वमनुक्रमेण। किं वास्य कार्यमथवा सुखं च तन्मे विद्वन्ब्रूहि सर्वं यथावत्
तो अजन्मा, प्राचीन जो सर्व काही निर्माण करतो, त्याला कोण चालवतो? त्याचा हेतू काय, किंवा त्याचं सुख काय? हे सर्व मला खरं खरं सांग, हे ज्ञानी.
दोषो महानत्र विभेदयोगे ह्यनादियोगेन भवन्ति नित्याः। तथास्य नाधिक्यमपैति किञ्चि- दनादियोगेन भवन्ति पुंसः
इथे विभागणीच्या संबंधात मोठा दोष आहे, कारण सुरुवातीपासून असलेल्या संबंधामुळे हे सगळं कायमचं होतं. त्याचं काहीही कमी होत नाही; सुरुवातीपासून असलेल्या संबंधामुळे हे सगळं माणसाला मिळतं.
य एतद्वा भगवान्स नित्यो विकारयोगेन करोति विश्वम्। तथाच तच्छक्तिरिति स्म मन्यते। तथार्थयोगेन भवन्ति वेदाः
जो भगवंत म्हणतात, तो शाश्वत आहे, आणि बदलाच्या संबंधाने तो सृष्टी निर्माण करतो. म्हणून हे त्याचं सामर्थ्य मानलं जातं; आणि अशा संबंधाने वेद निर्माण होतात.
यस्माद्धर्मान्नाचरन्तीह केचि- त्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति। धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्वि- दुताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम्
इथे काही लोक धर्माचरण करत नाहीत, तर काही धर्माचरण करतात—धर्म पापामुळे थांबतो, की धर्म पापाला थांबवतो?
तस्मिन्स्थितौ वाप्युभयं हि नित्यं ज्ञानेन विद्वान्प्रतिहन्ति सिद्धम्। तथान्यथा पुण्यमुपैति देही तथागतं पापमुपैति सिद्धम्
या दोन्ही अवस्थांमध्ये, दोन्ही नेहमीच असतात; ज्ञानी माणूस ज्ञानाने जे स्थिर आहे ते जिंकतो. म्हणून देहधारी पुण्य मिळवतो किंवा तसेच पापही मिळवतो.
गत्वोभयं कर्मणा युज्यते स्थिरं शुभस्य पापस्य स चापि कर्मणा। धर्मेण पापं प्रणुदतीह विद्वान् धर्मो बलीयानिति तत्र विद्धिः
दोन्हीकडे गेल्यावर, माणूस कर्मानेच चांगल्या आणि वाईट गोष्टींना बांधला जातो. इथे ज्ञानी धर्माने पाप दूर करतो; म्हणून इथे धर्मच जास्त बलवान आहे, असं समजावं.
यानिहाहुः स्वस्य धर्मस्य लोका- न्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान्। तेषां क्रमान्कथय ततोऽपि चान्या- न्नैतद्विद्वन्वेत्तुमिच्छामि कर्म
ज्या लोकांना स्वतःच्या धर्माचे, द्विजांच्या पुण्याने मिळणारे, शाश्वत लोक मिळतात—त्यांची क्रमवारी आणि त्याहून पुढचे लोक सांग. हे ज्ञानी, मला हे कर्म जाणून घ्यायचं आहे.
येषां व्रतेऽथ विस्पर्धा बले बलवतामिव। ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गे यान्ति प्रकाशताम्
ज्यांच्या व्रतात बलवानांची स्पर्धा असते, असे ब्राह्मण इथून निघून स्वर्गात तेजस्वी स्थानी जातात.
येषां धर्मे च विस्पर्धा तेषां जज्ज्ञानसाधनम्। ते ब्राह्मणा इतो मुक्ताः स्वर्गं यान्ति त्रिविष्टपम्
ज्यांची स्पर्धा धर्मात आहे, ज्यांचं साधन ज्ञान आहे—असे ब्राह्मण इथून मुक्त होऊन स्वर्गात, सर्वोच्च स्थानी जातात.
तस्य सम्यक्समाचारमाहुर्वेदविदो जनाः। नैनं मन्येत भूयिष्ठं बाह्यमाभ्यन्तरं जनम्
वेद जाणणारे लोक म्हणतात की त्याचं वागणं खरंच योग्य आहे; बाहेरचे असोत किंवा घरचे, बहुतेक लोक त्याच्या तोडीचे नाहीत असं समजावं.
यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोदकम्। अन्नं पानं ब्राह्मणस्य तञ्जीवोन्नानुसंज्वरेत्
जिथे ब्राह्मणाला अन्न-पाणी पावसाळ्यातील गवत आणि पाण्यासारखं सहज मिळतं, तिथे त्याने फक्त त्यावरच आपला उदरनिर्वाह करावा.
यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम्। अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः
जिथे कुणी न विचारता, भीती किंवा अशुभ देतो, आणि जास्तच करतो, तिथे तो दुसऱ्यापेक्षा कमी योग्य ठरतो.
यो वा कथयमानस्य ह्यात्मानं नानुसंज्वरेत्। ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जीत तदन्नं संमतं सताम्। कुशवल्कलचेलाद्यं ब्रह्मस्वं योगिनो विदुः
जो विचारल्यावरही स्वतःचा उदरनिर्वाह करत नाही, त्याने ब्राह्मणाचं धन उपभोगू नये; असं अन्न सज्जनांना मान्य असतं. योगी लोक कुश, झाडाची साल यासारखं ब्राह्मणाचं धन समजतात.
यथा खं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये । एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपसेवनात्
जसं कुत्रं नेहमी स्वतःच्या हानीसाठी ओकलेलं खातं, तसं दुसऱ्याचं सामर्थ्य उपभोगून जे वर्ज्य केलेलं खातात, ते स्वतःचं नुकसान करतात.
नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः। ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैवं विन्देत किञ्चन
ब्राह्मणाने नेहमी असं समजावं की 'मी कुणालाही माहीत नाही.' पण नातेवाईकांत राहून असं काही मिळत नाही.
कोह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति। निर्लिङ्गमचलं शुद्धं सर्वद्वन्द्वविवर्जितम्
आपल्या अंतःकरणाला, जे निरपेक्ष, स्थिर, शुद्ध आणि द्वंद्वापासून मुक्त आहे, असं कोण मारू इच्छितो?
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
जो स्वतःला जसं आहे तसं न पाहता वेगळंच समजतो, त्याने कोणतं पाप केलं नाही? तो तर स्वतःचं चोरून घेणारा आहे.
अश्रान्तः स्यादनादाता संमतो निरुपद्रवः। शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः
तो नेहमी थकवा न जाणणारा, न घेणारा, सन्मानित आणि त्रासमुक्त असावा; ब्रह्म जाणणारा आणि ज्ञानी ब्राह्मण फक्त शिस्तीत वागणाऱ्यासारखा नसावा.
अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या दैवे तथा क्रतौ । ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्यास्तान्विद्याद्ब्रह्मणस्तनुम्
मानवी संपत्तीने गरीब पण दैवी आणि यज्ञातील संपत्तीने श्रीमंत असे लोक जिंकणं कठीण असतं; त्यांना ब्रह्माचं मूर्तरूप समजावं.
सर्वान्खिष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन। न स मानो ब्राह्मणस्य तस्मिन्प्रयतते स्वयम्
जो सर्व देवांना रागावतो, त्याला ओळखावं; अशा मार्गाने प्रयत्न करणाऱ्या ब्राह्मणाला सन्मान मिळत नाही.
यमप्रयतमानं तु मानयन्ति समाहिताः । न मान्यमानो मन्येत नावमानेऽतिसंज्वरेत्
जे मन एकाग्र असतात, ते सन्मानाची इच्छा न करणाऱ्याचा सन्मान करतात; जर सन्मान मिळाला नाही, तर स्वतःचा अपमान झाला असं समजू नये, किंवा त्याने फार व्यथित व्हू नये.
लोकः स्वभाववृत्तिर्हि निमेषोन्मषवत्सदा। विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः
जग नेहमी आपल्या स्वभावानुसार वागते, जसं डोळ्याची पापणी हलते; सन्मान मिळाल्यावर असं समजावं की 'इथे ज्ञानी लोक सन्मान करतात.'
अधर्मनिपुणा मुढा लोके मायाविशारदाः । न मान्यं मानयिष्यन्ति एवं मन्येत मानितः
अधर्मात कुशल आणि फसवणुकीत पटाईत मूर्ख लोक सन्मानास पात्र असणाऱ्याचा सन्मान करत नाहीत; म्हणून सन्मान मिळाल्यावर असं समजावं.