विश्वाच्या सहितो रेमे व्यभ्राजन्नन्दने वने। अलकायां स कालं तु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे
तो विश्वाचीसह नंदनवनात आनंदाने रमला, अलका नगरीत आणि मेरूच्या उत्तरेकडील शिखरावरही त्याने वेळ घालवला.
यदा स पश्यते कालं धर्मात्मा तं महीपतिः। पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह
तो धर्मात्मा राजा जेव्हा पाहतो की त्याचा काळ पूर्ण झाला आहे, तेव्हा तो पूर्ण समजून आपल्या पुत्र पुरुला म्हणाला.
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम। सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव
हे शत्रूंना जिंकणाऱ्या, मी माझ्या इच्छेनुसार, उत्साहाने आणि योग्य वेळी, तारुण्यात तुझे सुख उपभोगले.
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
इच्छा कधीच उपभोगाने शमत नाही; जशी अग्नीला तूप घातल्यावर तो अधिक वाढतो, तशीच इच्छा देखील वाढतच जाते.
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मान्नृष्णां परित्यजेत्
या पृथ्वीवर जितके तांदूळ, ज्वारी, सोनं, जनावरे आणि स्त्रिया आहेत, ते सर्व एकट्या माणसासाठीही पुरेसे नाहीत; म्हणूनच माणसाने लोभ सोडावा.
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तांतृष्णां त्यजतः सुखम्
ती तृष्णा, जी मूर्खांना सोडवत नाही, जी शरीर जरी म्हातारे झाले तरी जुनी होत नाही, तीच मृत्यूसमान रोग आहे—ती सोडणाऱ्याला खरे सुख मिळते.
पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः। तथाप्यनुदिनं तृष्णा ममैतेष्वभिजायते
माझं मन हजार वर्षे विषयांच्या आसक्तीत होतं, तरीही रोज माझी तृष्णा या गोष्टींसाठी वाढतच गेली.
तस्मादेनामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम्। निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह
म्हणून मी ही आसक्ति सोडून, माझं मन ब्रह्मात लावीन, द्वैत आणि ममत्व सोडून, हरणांसोबत राहीन.
पूरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाणेदं स्वयौवनम्। राज्यं चेदं गृहाण त्वं `यावदिच्छसि यौवनम्। तावद्दीर्घायुषा भुङ्ख' त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः
पूरु, मी तुझ्यावर खूष आहे—तुला शुभ होवो! माझं तारुण्य आणि हे राज्य घे, तू हवं तितकं तारुण्य उपभोग आणि दीर्घायुष्यासह राज्य कर, कारण तूच माझा प्रिय पुत्र आहेस.
प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा। यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मवान्
नाहुषपुत्र राजा ययातीनं त्या वेळी वार्धक्य स्वीकारलं आणि संयमी पूरुने आपलं तारुण्य पुन्हा घेतलं.
अभिषेक्तुकामं नृपतिं पूरुं पुत्रं कनीयसम्। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन्
जेव्हा ते लहान पुत्र पूरुला राजा म्हणून अभिषेक करायला निघाले, तेव्हा ब्राह्मण आणि इतर वर्णांनी हे शब्द सांगितले.
कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो। ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रयच्छसि
राजा, शुक्राचा नातू आणि देवयानीचा ज्येष्ठ पुत्र यदु याला वगळून तू राज्य पूरुला का देतोस?
यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः। शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततोऽनुः पूरुरेव च
तुझा ज्येष्ठ पुत्र यदु सर्वात आधी जन्मला, त्यानंतर तुर्वसु; शर्मिष्ठेपासून दुसरा पुत्र द्रुह्यु, मग अनु आणि शेवटी पूरु.
कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति। एतत्संबोधयामस्त्वां धर्मं त्वं प्रतिपालय
ज्येष्ठांना वगळून लहान मुलाला राज्य कसं मिळेल? आम्ही तुला हे विचारतो—धर्माचं पालन कर.
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः। ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन
ब्राह्मणांसह सर्व जातीचे लोक, माझे शब्द ऐका — राजकारभार कधीही, कोणत्याही परिस्थितीत, मोठ्या मुलाला द्यायचा नाही.
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः। प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः
माझ्या मोठ्या मुलाने, म्हणजे यदुने, माझे सांगणे पाळले नाही; जो मुलगा वडिलांच्या इच्छेविरुद्ध वागतो, तो सज्जनांच्या मते खरा मुलगा मानला जात नाही.
मातापित्रोर्वचनकृद्धितः पथ्यश्च यः सुतः। स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु
जो मुलगा आईवडिलांचे बोलणे ऐकतो, त्यांचा आदर करतो आणि त्यांच्या हितासाठी वागतो, तोच खरा मुलगा समजावा आणि तोच आईवडिलांशी योग्य वागणूक देतो.
पुदिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः। पुतस्त्राणात्ततः पुत्त्रमिहेच्छन्ति परत्र च
'पुति' हे नरकाचे नाव आहे; नरक म्हणजे दुःख. म्हणून नरकापासून वाचण्यासाठी लोकांना या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात मुलगा हवा असतो.
आत्मनः सदृशः पुत्रः पितृदेवर्षिपूजने। यो बहूनां गुणकरः स पुत्रो ज्येष्ठ उच्यते
जो मुलगा स्वतःसारखा असतो, वडील, देव आणि ऋषी यांचा सन्मान करतो, आणि अनेक गुणांनी युक्त असतो, तोच मोठा मुलगा म्हणावा.
मूकोऽन्धो बधिरः श्वित्री स्वधर्मं नानुतिष्ठति। चोरः किल्बिषिकः पुत्रो ज्येष्ठो न ज्येष्ठ उच्यते
जो मुलगा मुका, आंधळा, बहिरा, कुष्ठरोगी आहे, आपला धर्म पाळत नाही, चोर किंवा पापी आहे — जरी तो मोठा असला तरी त्याला मोठा मुलगा म्हणता येत नाही.
ज्येष्ठांशहारी गुणकृदिह लोके परत्र च। श्रेयान्पुत्रो गुणोपेतः स पुत्रो नेतरो वृथा। वदन्ति धर्मं धर्मज्ञाः पितॄणां पुत्रकारणात्
जो मुलगा गुणांनी युक्त आहे, या जगात आणि पुढच्या जगात मोठ्याचा हिस्सा घेतो, तोच खरा मुलगा आहे; जो गुणहीन आहे, तो व्यर्थ आहे. धर्म जाणणाऱ्यांनी पितरांच्या कल्याणासाठी हीच धर्माची व्याख्या सांगितली आहे.
वेदोक्तं संभवं मह्यमनेन हृदयोद्भवम्। तस्य जातमिदं कृत्स्नमात्मा पुत्र इति श्रुतिः
वेदात सांगितले आहे की, मुलगा माझ्यापासून, माझ्या हृदयातून जन्मतो; त्याच्यापासून जे काही जन्मते, ते सर्व मीच आहे — असे शास्त्र सांगते.
यदुनाऽहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च। द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञ कृता भृशम्
माझा अपमान यदुने केला, तसाच तो तुर्वसु, द्रुह्यु आणि अनु यांनीही केला; त्यांनी मला फारच अवमान केले.
पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितं च विशेषतः। कनीयान्मम दायादो धृता येन जरा मम
पण पुरूने माझे सांगणे पाळले आणि मला विशेष मान दिला; तो जरी धाकटा असला, तरी माझा वारसदार आहे, ज्याने माझ्या वृद्धापकाळाची काळजी घेतली.
मम कामः स च कृतः पूरुणा मित्ररूपिणा। शुक्रेण च वरोदत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्
माझी इच्छा पुरूने पूर्ण केली, जो मित्रासारखा वागला, आणि शुक्र ऋषीने दिलेल्या वरामुळेही ती पूर्ण झाली.
पुत्रो यस्त्वाऽनुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः। `यो वानुवर्ती पुत्राणां स पुत्रो दायभाग्भवेत्
जो मुलगा वडिलांचे ऐकतो, तोच राजा आणि पृथ्वीचा स्वामी होतो; मुलांमध्ये जो वडिलांचे ऐकतो, तोच खरा मुलगा मानला जातो आणि तोच वारसा मिळवतो.
यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा
जो मुलगा गुणांनी संपन्न आहे आणि नेहमी आईवडिलांच्या हितासाठी वागतो—
सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि सत्तमः। `वेद धमार्थशास्त्रेषु मुनिभिः कथितं पुरा
—तो जरी धाकटा असला, तरी सर्व कल्याणाचा अधिकारी असतो; हे वेद, धर्मशास्त्र आणि अर्थशास्त्र यांत ऋषींनी पूर्वी सांगितले आहे.
अर्हः पूरुरिदं राज्यं यः सुतः प्रियकृत्तव। वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम्
पुरू हे राज्य मिळवण्यास पात्र आहे, कारण तो माझ्यासाठी नेहमी चांगले वागला; शुक्राने दिलेल्या वराविरुद्ध काहीही बोलता येत नाही.
पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा। अभ्यषिञ्चत्ततः पूरुं राज्ये स्वे सुतमात्मनः
तेव्हा नगरातील आणि देशातील संतुष्ट लोकांनी असे सांगितल्यावर, नाहुषाने आपल्या स्वतःच्या राज्यावर पुरू या आपल्या मुलाचा राज्याभिषेक केला.