स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्यायप्रभुशत्रुषु । भोगेष्वायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति
शहाण्या माणसाने बायका, राजे, साप, वेदपठण करणारे, स्वामी, शत्रू, भोग आणि स्वतःचे आयुष्य यावर कधीच विश्वास ठेवू नये.
प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो- श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि । न होममन्त्रा न च मङ्गलानि नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः
ज्याला ज्ञानाचा बाण लागला आहे, त्याच्यासाठी वैद्य असतात, पण औषध काहीच उपयोगी पडत नाही; ना यज्ञमंत्र, ना शुभकर्म, ना अथर्ववेदाचे उपाय, ना उत्तम औषधे काहीच चालत नाहीत.
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत। नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ह्येतेऽतितेजसः
भारतातील वंशजांनो, साप, अग्नी, सिंह आणि कुलातील सुपुत्र यांना कधीच कमी लेखू नये, कारण हे सर्व फार मोठ्या सामर्थ्याचे असतात.
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु। न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नोद्दीप्यते परैः
अग्नीचे तेज जगात मोठे असले तरी ते लाकडात लपलेले असते; ते लाकूड इतरांनी पेटवले नाही, तोपर्यंत त्यातले अग्नीचे तेज दिसून येत नाही.
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते। तद्दारु च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा
पण जेव्हा तेच अग्नी लाकडातून घासून पेटवले जाते, तेव्हा ते लाकूड आणि संपूर्ण जंगल आपल्या तेजाने पटकन जाळून टाकते.
एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः। क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते
त्याचप्रमाणे, जे कुलीन घरात जन्मलेले आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असतात, ते संयमी आणि नम्र राहतात, जणू काही लाकडात लपलेला अग्नीच.
लताधर्मा त्वं सपुत्रः सालः पाण्डुसुता मताः। न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता
पांडुपुत्रा, तू आणि तुझे पुत्र वेलीसारखे आहात, तर सालवृक्ष तुमचा आधार आहे; कारण वेल मोठ्या झाडाशिवाय कधीच वाढू शकत नाही.
वनं राजंस्तव पुत्रोऽम्बिकेय सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि। सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत् सिंहा विनश्येयुर्ऋते वनेन
राजा, तुझा मुलगा म्हणजे जंगल आहे आणि अंबिकेचे पुत्र म्हणजे त्या जंगलातले सिंह; वडिलांनो, हे जाण, की सिंह नसतील तर जंगल नष्ट होते आणि जंगलाशिवाय सिंहही टिकत नाहीत.
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति। प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते
तरुणाच्या जवळ वयोवृद्ध आला की त्याचे प्राण वर जातात; पण तो उभा राहून नमस्कार करतो, तेव्हा ते प्राण पुन्हा त्याच्याकडे येतात.
पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ। सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः
सज्जन पाहुणा घरी आला की त्याला आसन द्यावे, पाणी आणून त्याचे पाय धुवावेत, त्याची सुखरूपता विचारावी, आपली स्थिती सांगावी आणि मग विचारपूर्वक अन्न द्यावे.
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च न मन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे । लोभाद्भयादथ कार्पण्यतो वा तस्यानर्थं जीवितमाहुरर्याः
ज्याच्या घरी पाहुणा पाणी, मधुपर्क किंवा गाय घेत नाही—म्हणजेच लोभ, भीती किंवा कंजूषपणामुळे—त्याचे जीवन व्यर्थ आहे, असे सज्जन म्हणतात.
चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च। सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः
वैद्य, शल्यचिकित्सक, अस्पृश्य, चोर, क्रूर, मद्यपान करणारा, गर्भहत्यारा, भाडोत्री सैनिक, वेदविक्री करणारा—even तो आपला आवडता असला तरी—अशा पाहुण्याला पाणी द्यावे नाही.
अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च। तिला मांसं फलमूलानि शाकं रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडाश्च
मीठ, शिजवलेले अन्न, दही, दूध, मध, तेल, तूप; तीळ, मांस, फळमुळे, भाजी, लाल वस्त्र, सर्व प्रकारचे सुगंध आणि गूळ—हे कधीच विकू नये.
अरोषणो यः समलोष्ठाश्मकाञ्चनः प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः । निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः
जो रागावणार नाही, माती, दगड आणि सोने सारखेच बघतो, दुःख टाकून दिले आहे, वादविवाद सोडले आहेत, निंदा-स्तुती दोन्हीपासून अलिप्त आहे, प्रिय-अप्रिय सोडून दिले आहे आणि उदासीनपणे वागतो—तोच खरा भिक्षुक आहे.
नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्यः। वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः
जो निवारधान्य, इंगुदी फळे आणि भाजीवर जगतो, मनावर नियंत्रण ठेवतो, अग्निकर्मात दक्ष असतो, जंगलात राहतो, पाहुण्यांची काळजी घेतो, कष्ट सहन करतो आणि सत्कर्म करतो—तोच खरा तपस्वी आहे.
अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्। दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः
शहाण्या माणसाला त्रास दिल्यावर, 'मी दूर आहे' म्हणून कुणीही निर्धास्त राहू नये; कारण शहाण्याचे हात लांब असतात, तो आपल्याला दूर असतानाही शिक्षा करतो.
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति
अविश्वासूवर कधीच विश्वास ठेवू नये, आणि विश्वासूवरही फारसा विश्वास ठेवू नये; कारण विश्वासातून भीती निर्माण होते आणि तो मुळासकट नष्ट करू शकतो.
अनीर्षुर्गुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवदः। श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत्
जो द्वेष करत नाही, दुसऱ्याच्या पत्नीचे रक्षण करतो, वाटून घेतो, गोड बोलतो, स्त्रियांशी नम्र आणि मधुर बोलतो, पण त्यांचा गुलाम होत नाही—तोच आदर्श आहे.
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः। स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः
महाभाग्यवती स्त्रिया सन्माननीय आहेत; त्या घराच्या सौभाग्याच्या आणि प्रकाशाच्या ज्योती आहेत. घरातील समृद्धी म्हणजे स्त्रिया असं म्हटलं जातं, म्हणून त्यांची विशेष काळजी घ्यावी.
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम्। गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत्। भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रैः सेवेत च द्विजान्
वडिलांना घरातील आतील भाग द्यावा, आईला स्वयंपाकघर द्यावं, गायींना स्वतःसारखं मानावं. स्वतः शेतात जावं, व्यापार आणि प्रवास नोकरांवर सोपवावा, आणि पुत्रांनी ब्राह्मणांची सेवा करावी.
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्। तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
पाणीपासून अग्नी, ब्राह्मणांपासून क्षत्रिय, आणि दगडापासून लोखंड उत्पन्न होतं; त्यांची तेज सर्वत्र असली तरी शेवटी आपल्या मूळ ठिकाणीच शांत होतं.
नित्यं सन्तं कुले जाताः पावकोपमतेजसः। क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते
सदैव कुलीन घरात जन्मलेले, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, संयमी आणि अहंकाररहित लोक लाकडात लपलेल्या अग्नीप्रमाणे शांतपणे असतात.
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये। स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते
ज्याच्या गुपित गोष्टी बाहेरच्यांना आणि घरच्यांनाही माहीत नाहीत, असा राजा सर्वत्र सर्व काही पाहू शकतो आणि दीर्घकाळ राज्याचा उपभोग घेतो.
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेत्। धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते
जे करायचं आहे ते बोलू नये, फक्त जे केलं आहे ते दाखवावं; अशा प्रकारे धर्म, काम, अर्थ आणि सल्ला हे उघड होत नाहीत.
गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः। अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रोऽभिधीयते
डोंगराच्या उतारावर, एकांतातील राजवाड्यात किंवा झोपड्या नसलेल्या जंगलात—अशा ठिकाणी सल्ला द्यावा.
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम्। अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान्
भारतातील राजा, खरा मित्र असला तरी त्याला सर्वात गुप्त सल्ला सांगू नये; अज्ञानी मित्र किंवा स्वसंयम नसलेला विद्वान मित्र यांनाही सांगू नये.
नापरीक्ष्य महीपालः कुर्यात्सचिवमात्मनः। अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च
राजाने नीट तपासणी न करता कधीच मंत्री नेमू नये; कारण मंत्र्यामध्ये लाभाची इच्छा आणि सल्ल्याचं रक्षण दोन्ही असतं.
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदुः। धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तमः
ज्याचे सल्लागार त्याच्या सर्व कामांची—धर्म, अर्थ आणि काम—पूर्ण माहिती ठेवतात, तोच राजा राजांमध्ये श्रेष्ठ असतो.
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ।। अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति
ज्या राजाचा सल्ला गुप्त असतो, त्याला नक्कीच यश मिळतं. जो मोहामुळे अशोभनीय कामे करतो—
स तेषां विपरिभ्रंशाद्भ्रश्यते जीवितादपि ।। कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्
तो योग्य मार्ग सोडून स्वतःचं आयुष्यही गमावतो. पण योग्य कर्म केल्याने सुख मिळतं.