न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्यः। प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री- र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान्
जे बळ सौम्यतेला विरोध करतं, ते खरं बळ नसतं; सूक्ष्म धर्माला जोमाने आचरण करावं. क्रूर आणि अस्थिर लक्ष्मी नाश करते, पण सौम्य आणि स्थिर लक्ष्मी मुलाबाळांना वाढवते.
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु। एकारिमित्राः कुरवो ह्येककार्या जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः
धृतराष्ट्राची मुलं पांडवांचं रक्षण करो, आणि पांडूची मुलं तुझ्या मुलांचं रक्षण करो. कुरू एकमेकांचे मित्र असो वा शत्रू, त्यांचं एकच ध्येय आहे. राजन, सर्वजण सुखी आणि समृद्ध राहो.
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य त्वय्याधीनं कुरुकुलमाजमीढ। पार्थान्बालान्वनवासप्रतप्ता- न्गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन्
आज तू कुरूंचा आधार आहेस; सगळं कुरुकुळ तुझ्यावर अवलंबून आहे, अजातशत्रू वंशज. वनवासाने त्रस्त पांडव मुलांचं रक्षण कर, आणि आपली कीर्ती जप.
सन्धत्स्व त्वं कौरव पाण्डुपुत्रै- र्मा नेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु। सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र
कौरवा, तू पांडुपुत्रांशी संधि कर; शत्रूंना फूट पडू देऊ नकोस. सर्वजण सत्यावर ठाम आहेत, राजन; तू दुर्योधनाला योग्य मार्गावर ठेव.
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्। वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः
राजेंद्र, मनू स्वायंभुव यांनी या सतरांना वैचित्रवीर्याच्या लोकांना सांगितलं, जे मुठीने आकाशावर प्रहार करत होते.
तानेवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतो ब्रवीत्। अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान्गृह्णतस्तथा
ज्यांनी इंद्राचं धनुष्य वाकवलं आणि वाकून नमस्कार केला, तसेच जे मरीचींच्या पायांना धरत होते, त्यांना त्यांनी हे सांगितलं.
यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्ये- द्यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् । स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्रुते यश्चायाच्यं याचते कत्थते वा
जो शिष्य नसलेल्या माणसाला उपदेश करतो, जो अयोग्य माणसावर खूष होतो, जो शत्रूशी फार जास्त सलगी करतो, जो बाईला चांगलं ऐकू नये म्हणून थांबवतो, जो न विचारायच्या माणसाकडून काही मागतो किंवा आपली बढाई मारतो —
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी। अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र
जो चांगल्या घरात जन्मलेला असूनही चुकीची कामं करतो, जो दुर्बल असूनही नेहमी बलवानाशी वैर धरतो, जो श्रद्धा नसलेल्या माणसाशी बोलतो, किंवा जो नको असलेली इच्छा धरतो, राजन —
वध्वाऽवहासं श्वशुरो मन्यते यो वध्वाऽवसन्नभयो मानकामः । परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम्
जो सासरा म्हणून सूनबाईच्या थट्टेला खरं मानतो, जो मानासाठी दबलेल्या सूनबाईला घाबरतो, जो दुसऱ्याच्या शेतात बी पेरतो, किंवा जो बाईची फार निंदा करतो —
यश्चापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः। यश्चासतः सान्त्वमुपानयीत एतान्नयन्ति निरयं पाशहस्ताः
जो एखादी वस्तू मिळाल्यावर 'मला आठवत नाही' असं म्हणतो, जो मागणी केल्यावर दिल्यावर आपली बढाई करतो, जो वाईट माणसाशी गोड बोलतो — अशा सगळ्यांना यमदूत नरकात घेऊन जातात.
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य- स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः। मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः
माणसाने दुसऱ्याने जसा वागतो तसा त्याच्याशी वागावं, हेच खरं धर्म आहे. कपटी माणसाशी कपटानेच वागावं, पण चांगल्या माणसाशी नेहमी चांगुलपणानेच वागावं.
जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान्धर्मचर्यामसूया कामो ह्रियं वृत्तमनार्यसेवा क्रोधः श्रियं सर्वमेवाभिमानः
वृद्धापकाळ सौंदर्य हिरावून घेतो, आशा धैर्य कमी करते, मृत्यू प्राण घेतो, हेवा धर्माचरण नष्ट करतो, वासना लाज घालवते, वाईट माणसांची संगत वर्तन बिघडवते, राग संपत्ती घालवतो आणि गर्व सगळंच नष्ट करतो.
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा। नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना
सर्व वेदांमध्ये माणसाचं आयुष्य शंभर वर्षांचं सांगितलं आहे, पण ते जर पूर्ण होत नाही, तर इथे कोणत्या कारणामुळे ते कमी होतं?
अतिमानोऽतिवादश्च तथाऽत्यागो नराधिप। क्रोधश्चात्मविधित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट्
अती गर्व, कठोर बोलणं, दान न करणे, राग, स्वतःला त्रास देणं आणि मित्राशी द्रोह — हे सहा दोष, राजन —
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम्। एतानि मानवान्ध्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते
हेच तीक्ष्ण दोष माणसाचं आयुष्य कमी करतात; हेच माणसांना नष्ट करतात, मृत्यू नव्हे. तुझं कल्याण होवो.
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः। वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत
जो विश्वास ठेवणाऱ्याच्या पत्नीशी संबंध ठेवतो, जो गुरूच्या पत्नीशी संग करतो, जो द्विज असून नीच जातीच्या स्त्रीशी लग्न करतो किंवा जो मद्यपान करतो, हे भारतवंशीय —
आदेशकृद्वृत्तिहन्ता द्विजानां प्रेषकश्च यः। शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणः समाः। एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः
जो चुकीचे आदेश देतो, ब्राह्मणांचं उपजीविका नष्ट करतो, ब्राह्मणांना कामाला लावतो किंवा शरण आलेल्याचा वध करतो — हे सगळे ब्रह्महत्येसारखेच आहेत. यांना प्रायश्चित्त करावं लागेल, असं शास्त्र सांगतं.
गृहीतवाक्यो नयविद्वदान्यः शेषान्नभोक्ता ह्यविहिंसकश्च। नानर्थकृत्याकुलितः कृतज्ञः सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान्
जो ज्ञानी लोकांचं ऐकतो, जो दुसऱ्याचं उरलेलं अन्न खात नाही, जो कुणालाही त्रास देत नाही, जो निरर्थक कामात गुंतत नाही, जो उपकार मानतो, सत्य बोलतो आणि मृदू आहे — असा ज्ञानी स्वर्गाला जातो.
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः। अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः
राजन, नेहमी गोड बोलणारे माणसे सहज सापडतात; पण अप्रिय पण हितकारक बोलणारा किंवा ऐकणारा माणूस दुर्मिळ आहे.
यो हि धर्मं समाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये। अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्
जो धर्मावर आधार ठेवून, आपल्या स्वामीला आवडेल किंवा न आवडेल असं बाजूला ठेवून, अप्रिय पण हितकारक गोष्टी सांगतो — अशा राजाला खरा मित्र मिळतो.
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत्। ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
कुटुंबाच्या भल्यासाठी एक माणूस सोडावा, गावाच्या भल्यासाठी कुटुंब सोडावं, देशाच्या भल्यासाठी गाव सोडावं आणि स्वतःच्या भल्यासाठी पृथ्वीही सोडावी.
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि
आडचणीच्या वेळी धनाचं रक्षण करावं, धनाच्या जोरावर पत्नीचं रक्षण करावं; पण स्वतःचं रक्षण नेहमी करावं, अगदी पत्नी आणि धन गेलं तरी.
द्यूतमेतत्पुरा कल्पे दृष्टं वैरकरं नृणाम्। तस्माद्द्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान्
पूर्वीच्या काळी जुगारामुळे माणसांत वैर निर्माण होतं असं पाहिलं गेलं आहे; म्हणून, अगदी गंमतीसाठीसुद्धा सुज्ञ माणसाने जुगार खेळू नये.
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज- न्नेदं युक्तं वचनं प्रातिपेय। तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य न रोचते तव वैचित्रवीर्य
जुगाराच्या वेळीही मी सांगितलं होतं, राजन, की हे योग्य सल्ला नाही, प्रतिपपुत्रा. ते आजारी माणसाला औषध जसं उपयुक्त पण अप्रिय वाटतं तसं होतं, म्हणून वैचित्रवीर्य, तुला ते आवडलं नाही.
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान् पराजयेथाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः । हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्रः
कावळे आणि रंगीबेरंगी पिसाऱ्याचे मोर जिंकता येतील, पण पांडवांना धृतराष्ट्राच्या मुलांनी जिंकता येणार नाहीत. सिंह सोडून कोल्ह्यांमध्ये लपणाऱ्या राजन, वेळ आल्यावर तुला पश्चात्ताप होईल.
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य। तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति न चैनमापत्सु परित्यजन्ति
जो स्वामी आपल्या सेवकावर कधीही रागावत नाही, जो सेवक निष्ठावान आणि हितचिंतक आहे, अशा स्वामीवर सेवक विश्वास ठेवतात आणि संकटात त्याला कधीच सोडत नाहीत.
न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन राज्यं धनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम्। त्यजन्ति ह्येनं वञ्चिता वै विरुद्धाः स्निग्धा ह्यमात्या परिहीनभोगाः
सेवकांच्या उपजीविकेवर मर्यादा घालून राज्य किंवा संपत्ती मिळवू नये; कारण फसवलेले आणि विरोध करणारे लोक त्याला सोडून जातात, आणि जरी मंत्री प्रेमळ असले तरी त्यांना योग्य मान मिळाला नाही तर तेही दूर होतात.
कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वा- ण्यायव्यये चानुरूपां च वृत्तिम्। सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान् सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि
सर्व कामे आणि त्यासाठी लागणारा खर्च आधी नीट विचार करून, योग्य वेतन देऊन, आपल्याला योग्य असे साथीदार निवडावेत; कारण कठीण कामे साथीदारांच्या मदतीनेच साधता येतात.
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्री। वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः
जो आपल्या स्वामीच्या इच्छेचा अर्थ समजून सर्व कामे मन लावून करतो, हिताची वाणी बोलतो, प्रेमळ, सज्जन आणि स्वतःच्या क्षमतेची जाणीव ठेवतो, अशा माणसावर आपल्यासारखीच दया करावी.
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः। प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्यः स तादृक् त्वरयैव भृत्यः
जो सांगितलेले ऐकत नाही, काम सांगितल्यावर उलट उत्तर देतो, आपल्या बुध्दीचा गर्व करतो आणि विरोध करतो, असा सेवक ताबडतोब काढून टाकावा.