महाभारतम्

नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे। यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

अमित तेज असलेल्या त्या व्यासांना मी नमस्कार करतो, ज्यांच्या कृपेने मी ही नारायणाची कथा सांगणार आहे.

सर्वाश्रमाभिशमनं सर्वतीर्थावगाहनम्। न तथा फलद सूते नारायणकथा यथा

सर्व इंद्रिये जिंकून किंवा सर्व तीर्थांत स्नान करून ज्या प्रमाणे फळ मिळते, त्याहून अधिक फळ नारायणाच्या कथेला मिळते.

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति। एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्

नारायणासारखा कोणीच नाही, पूर्वीही नव्हता आणि पुढेही होणार नाही; या सत्य वचनाने मी सर्व उद्दिष्टे साध्य करीन.

आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे। आख्यास्यन्ति तथैवान्य इतिहासमिमं भुवि

काही कवींनी हे सांगितले आहे, काही सध्या सांगत आहेत, आणि इतरही हेच इतिहास पृथ्वीवर पुढे सांगतील.

इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम्। विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः

पण हे महान ज्ञान, तीनही लोकांत प्रतिष्ठित, द्विजांनी विस्ताराने आणि संक्षेपाने जपले आहे.

अलङ्कृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यधनुषैः। छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषांप्रियम्

सुंदर शब्दांनी, योग्य वेळी दिव्य धनुष्यांच्या उल्लेखांनी आणि विविध छंदांनी सजलेली ही कथा विद्वानांना अत्यंत प्रिय आहे.

तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम्। इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः

सत्यवतीचा पुत्राने तप आणि ब्रह्मचर्य यांच्या बळावर सनातन वेदांचा अभ्यास करून हे पुण्यशाली इतिहासग्रंथ रचले.

पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये। विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः

हिमालयाच्या पवित्र पायथ्याशी, स्वच्छ पर्वतगुहेत, धर्मनिष्ठाने आपले शरीर शुद्ध करून, कुशांच्या आसनावर तो बसला.

शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मातपसि स्थितः भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम्

शुद्ध, संयमी आणि शांतचित्त असलेल्या व्यासांनी तपश्चर्येत स्थिर राहून, भारताच्या इतिहासाचा मार्ग धर्माने चिंतन केला.

प्रविश्य योगं ज्ञानेन सोऽपश्यत्सर्वमन्ततः

ज्ञानाच्या योगात प्रवेश करून, त्याने सर्व काही पूर्णपणे जाणले.

निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसा वृते। बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमव्ययम्

त्या प्रकाशरहित, सर्वत्र अंधाराने वेढलेल्या जागेत, एक विशाल अंड उत्पन्न झाले, जे सर्व सृष्टीचे अविनाशी बीज होते.

युगस्यादिनिमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षत। व्यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यंज्योतिर्ब्रह्म सनातनम्

त्या महान आणि दिव्य तत्त्वाला युगाच्या आरंभाचे कारण मानतात; त्यातच सनातन सत्य, प्रकाश आणि अखंड ब्रह्म ऐकू येते.

अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां मतम्। अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम्

ते अद्भुत आणि विचारात न मावणारे, सर्वत्र समतेचे मूळ मानले जाते; ते अव्यक्त, सूक्ष्म कारण आहे, जे अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्हीचे स्वरूप आहे.

यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः। ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ

त्यातूनच पितामह जन्मास आला—एकमेव प्रभू, प्रजापती, ब्रह्मा, देवांचा गुरु, स्थाणू, मनु, क, आणि परमेष्ठी.

प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्तवै। ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः

तसेच प्रचेतस, दक्ष आणि दक्षाचे सात पुत्र; त्यानंतर एकवीस प्रजापती निर्माण झाले.

पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वऋषयो विदु। विश्वेदेवास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथाश्विनावपि

आणि तो पुरुष, ज्याचे स्वरूप मोजता येणार नाही, ज्याला सर्व ऋषी ओळखतात, तसेच सर्व विश्वदेव, आदित्य, वसु आणि अश्विनीही.

यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा। ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षिसत्तमाः

यक्ष, साध्य, पिशाच, गुह्यक आणि पितर; त्यानंतर विद्वान आणि श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी जन्मले.

महर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः। आतो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तया

अनेक महर्षी, सर्व गुणांनी युक्त, त्यांच्यापासून आकाश, पृथ्वी, वायू, आंतरिक्ष आणि दिशा निर्माण झाल्या.

संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात्। यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम्

वर्ष, ऋतू, महिने, पंधरवडे, दिवस-रात्र यांचा क्रमाने निर्माण झाला; आणि इतर सर्व काही, जे लोकांसमोर साक्षीदार आहे.

यदिदं दृश्यते किंचिद्बूतं स्थावरजङ्गमम्। पुनःसंक्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये

जे काही येथे दिसते, स्थावर किंवा जंगम, हे सर्व जग युगाच्या शेवटी पुन्हा एकत्र होते.

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

जसे ऋतूंमध्ये संक्रांतीची विविध चिन्हे वेगवेगळ्या रूपात दिसतात, तसेच युगांच्या आरंभी विविध स्थिती प्रकट होतात.

एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंघातकारकम्। अनादिनिधनं लोके चक्रं संपरिवर्तते

अशा प्रकारे, हे चक्र, ज्याला ना आरंभ ना अंत आहे, सर्व भूतांचे संघटन घडवते आणि जगात सतत फिरते.

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च। त्रयस्त्रिंशच्च देवनां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा

त्रेचाळीस हजार, त्रेचाळीसशे आणि त्रेचाळीस देव—त्यांची निर्मिती अशी संक्षिप्तपणे सांगितली जाते.

दिवः पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः। सविता स ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः

आकाशाचा पुत्र बृहद्भानू हा डोळा, आत्मा आणि तेजस्वी आहे; तो सविता, ऋचीक, अर्क, भानू, प्रकाश देणारा आणि रवि आहे.

पुत्रा विवस्वतः सर्वे मनुस्तेषां तथाऽवरः। देवभ्राट् तनयस्तस्य सुभ्राडिति ततः स्मृतः

विवस्वताचे सर्व पुत्र प्रसिद्ध आहेत, त्यात मनु हा सर्वांत धाकटा आहे; त्याचा पुत्र देवभृत, म्हणून त्याला सुभ्राट असे म्हणतात.

सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः। दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरेव च

सुभ्राट याचे तीन पुत्र होते, जे संततीने संपन्न आणि विद्वान होते — दशज्योती, शतज्योती आणि सहस्रज्योती.

दशपुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः। ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः

दशज्योती या महात्म्याचे दहा हजार पुत्र होते; शतज्योतीच्या पुत्रांची संख्या त्यापेक्षा दहा पट अधिक होती.

भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः। तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च

सहस्रज्योतीच्या पुत्रांची संख्या त्याहूनही दहा पट जास्त होती; त्यांच्यापासूनच कुरू, यदू आणि भरत यांचे वंश निर्माण झाले.

ययातीक्ष्वाकृवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः। संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सुविस्तराः

ययाति, इक्ष्वाकू आणि सर्व राजर्षींपासून अनेक वंश निर्माण झाले, जे विस्ताराने आणि विविधतेने परिपूर्ण आहेत.