नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्रमिदं मनः। यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते
हे सर्व नेहमीच अस्वस्थ आहे आणि मनही कायम अस्थिर असते; हे महाज्ञानी, मला ते शांततेचे स्थान सांग जेथे मनाची कधीही चलबिचल होत नाही.
नान्यत्र विद्यातपसो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्। नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्यामि तेऽनघ
ज्ञान आणि तप, इंद्रियांचे संयम, आणि लोभाचा त्याग—यांशिवाय मला कुठेही शांती दिसत नाही, हे निष्पापा.
बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत्। गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं भोगेन विन्दति
बुद्धीने भीती दूर होते; तपाने मोठेपणा मिळतो; गुरूची सेवा केल्याने ज्ञान मिळते; आणि भोगाने शांती मिळते.
अनाश्रिता दानपुण्यं वेदपुण्यमनाश्रिताः। रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः
मुक्त झालेले लोक दान किंवा वेदाध्ययनाच्या पुण्याला धरून राहत नाहीत; ते राग-द्वेषातून मुक्त होऊन या जगात मुक्तपणे वावरतात.
स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः । तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते
जो नीट अभ्यास करतो, चांगले युद्ध करतो, सत्कर्म करतो आणि खरं तप करतो, त्याला शेवटी सुख मिळते.
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते। न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः
जे विभाजित आहेत, त्यांना मऊ गादीवर झोपले तरी झोप लागत नाही; स्त्रियांमध्ये त्यांना आनंद मिळत नाही, आणि राजगायक वा सूत त्यांची स्तुती केली तरी त्यांना समाधान मिळत नाही, हे राजन.
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः । न वै भिन्ना गौरवं प्राप्नुवन्ति न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति
जे विभाजित आहेत, ते कधीच धर्माचरण करत नाहीत, त्यांना इथे सुख मिळत नाही; त्यांना सन्मान मिळत नाही आणि शांततेची इच्छा कधीच होत नाही.
न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं योगक्षेमं कल्पते नैव तेषाम्। भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं न विद्यते किञ्चिदन्यद्विनाशात्
त्यांना हिताचे बोल आवडत नाहीत, त्यांना सुरक्षितता मिळत नाही; हे मनुष्यराजा, विभाजित लोकांसाठी विनाशाशिवाय दुसरे काहीच आश्रय नाही.
संपन्नं गोषु संभाव्यं संभाव्यं ब्राह्मणे तपः। संभाव्यं चापलं स्त्रीषु संभाव्यं ज्ञातितो भयं
गायीं समृद्ध असताना त्यांना सन्मान द्यावा, ब्राह्मणांमध्ये तपाचं महत्त्व आहे, स्त्रियांमध्ये चंचलपणा असतो, आणि नातलगांकडून भीती वाटणं साहजिकच आहे.
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च। धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ
कोळसे वेगळे असले की फक्त धूर करतात, पण एकत्र आले की ते जळायला लागतात — जसं धृतराष्ट्राच्या नातलगांचं आहे, हे भारतश्रेष्ठ.
ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च। वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते
ब्राह्मण, स्त्रिया, नातलग आणि गायी यांच्यातले धैर्यवान लोक, जसं पिकलेलं फळ देठावरून खाली पडतं, तसं धृतराष्ट्रापासून दूर पडतात.
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः। प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितुं क्षणात्
एकटा मोठा, मजबूत आणि खोलवर मुळं असलेला वृक्षही, वाऱ्याने क्षणात फांद्यांसकट मोडून पडू शकतो.
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः। ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेन्योन्यसंश्रयात्
पण जे झाडं एकत्र, घट्ट उभी असतात, ती एकमेकांच्या आधाराने, कितीही जोरदार वाऱ्यांना सहज तोंड देतात.
एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम्। शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवैकजम्
त्याचप्रमाणे, गुणांनी युक्त असलेला मनुष्यही एकटा असेल तर, शत्रू त्याला वाऱ्याने झाड मोडावं तसा दुर्बल समजतात.
अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च। ज्ञातयः संप्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत
नातलग एकमेकांना आधार देतात, एकमेकांवर अवलंबून राहतात, म्हणूनच ते वाढतात — जसं तलावात कमळं एकत्र फुलतात.
अवध्या ब्राह्मणा गावो ज्ञातयः शिशिवः स्त्रियः। येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युःक शरणागताः। महत्यप्यपराधेऽपि तेषां दण्डो विसर्जनम्
ब्राह्मण, गायी, नातलग, लहान मुले, स्त्रिया, ज्यांचं अन्न आपण खातो, आणि जे आपल्या आश्रयाला येतात — यांना कधीही मारू नये; मोठा अपराध केला तरी त्यांना फक्त दूर करावं.
न मनुष्ये गुणः कश्चिद्राजन्सधनतामृते। अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः
राजा, धनाशिवाय कोणताही गुण माणसाला उपयोगी पडत नाही; तू निरोगी राहो, कारण आजारी माणूस जणू मृतच असतो.
अव्याधिजं कटुकं शीर्षरोगि पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुष्णम् । सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य
जो कडू, तिखट, जळजळीत, तापदायक, पापाशी जोडलेला आणि डोकेदुखी देणारा असतो — तो सज्जन पितात, पण दुष्ट माणसं टाळतात. राजन, तू आपला राग पिऊन शांत हो.
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम्। दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव न बुध्यन्ते धनभोगान्नसौख्यम्
आजाराने त्रस्त लोकांना सुखांची किंमत वाटत नाही, ना त्यांना संसारातील सत्य समजतं; नेहमी दुःखात असतात, म्हणून त्यांना धन किंवा भोग यात काहीच आनंद मिळत नाही.
पुरा ह्युक्तं नाकरोस्त्वं वचो मे द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन्। दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति
पूर्वी मी तुला सांगितलं होतं, की द्यूतात द्रौपदी हरली तेव्हा तू काही करू नकोस; राजन, मी तुला द्यूतसभेत दुर्योधनाला थांबवायला सांगितलं होतं. शहाणे लोक जुगार टाळतात.
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते सूक्ष्मो धर्मस्तरसा सेवितव्यः। प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्री- र्मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान्
जे बळ सौम्यतेला विरोध करतं, ते खरं बळ नसतं; सूक्ष्म धर्माला जोमाने आचरण करावं. क्रूर आणि अस्थिर लक्ष्मी नाश करते, पण सौम्य आणि स्थिर लक्ष्मी मुलाबाळांना वाढवते.
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु। एकारिमित्राः कुरवो ह्येककार्या जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः
धृतराष्ट्राची मुलं पांडवांचं रक्षण करो, आणि पांडूची मुलं तुझ्या मुलांचं रक्षण करो. कुरू एकमेकांचे मित्र असो वा शत्रू, त्यांचं एकच ध्येय आहे. राजन, सर्वजण सुखी आणि समृद्ध राहो.
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य त्वय्याधीनं कुरुकुलमाजमीढ। पार्थान्बालान्वनवासप्रतप्ता- न्गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन्
आज तू कुरूंचा आधार आहेस; सगळं कुरुकुळ तुझ्यावर अवलंबून आहे, अजातशत्रू वंशज. वनवासाने त्रस्त पांडव मुलांचं रक्षण कर, आणि आपली कीर्ती जप.
सन्धत्स्व त्वं कौरव पाण्डुपुत्रै- र्मा नेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु। सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र
कौरवा, तू पांडुपुत्रांशी संधि कर; शत्रूंना फूट पडू देऊ नकोस. सर्वजण सत्यावर ठाम आहेत, राजन; तू दुर्योधनाला योग्य मार्गावर ठेव.
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्। वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः
राजेंद्र, मनू स्वायंभुव यांनी या सतरांना वैचित्रवीर्याच्या लोकांना सांगितलं, जे मुठीने आकाशावर प्रहार करत होते.
तानेवेन्द्रस्य च धनुरनाम्यं नमतो ब्रवीत्। अथो मरीचिनः पादानग्राह्यान्गृह्णतस्तथा
ज्यांनी इंद्राचं धनुष्य वाकवलं आणि वाकून नमस्कार केला, तसेच जे मरीचींच्या पायांना धरत होते, त्यांना त्यांनी हे सांगितलं.
यश्चाशिष्यं शास्ति वै यश्च तुष्ये- द्यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् । स्त्रियश्च यो रक्षति भद्रमश्रुते यश्चायाच्यं याचते कत्थते वा
जो शिष्य नसलेल्या माणसाला उपदेश करतो, जो अयोग्य माणसावर खूष होतो, जो शत्रूशी फार जास्त सलगी करतो, जो बाईला चांगलं ऐकू नये म्हणून थांबवतो, जो न विचारायच्या माणसाकडून काही मागतो किंवा आपली बढाई मारतो —
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी। अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र
जो चांगल्या घरात जन्मलेला असूनही चुकीची कामं करतो, जो दुर्बल असूनही नेहमी बलवानाशी वैर धरतो, जो श्रद्धा नसलेल्या माणसाशी बोलतो, किंवा जो नको असलेली इच्छा धरतो, राजन —
वध्वाऽवहासं श्वशुरो मन्यते यो वध्वाऽवसन्नभयो मानकामः । परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम्
जो सासरा म्हणून सूनबाईच्या थट्टेला खरं मानतो, जो मानासाठी दबलेल्या सूनबाईला घाबरतो, जो दुसऱ्याच्या शेतात बी पेरतो, किंवा जो बाईची फार निंदा करतो —
यश्चापि लब्ध्वा न स्मरामीति वादी दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः। यश्चासतः सान्त्वमुपानयीत एतान्नयन्ति निरयं पाशहस्ताः
जो एखादी वस्तू मिळाल्यावर 'मला आठवत नाही' असं म्हणतो, जो मागणी केल्यावर दिल्यावर आपली बढाई करतो, जो वाईट माणसाशी गोड बोलतो — अशा सगळ्यांना यमदूत नरकात घेऊन जातात.