परश्चेदेनमभिविद्ध्येत बाणै- र्भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्कदीप्तैः । विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति
कोणी अगदी ज्वाळेसारख्या तीक्ष्ण बाणांनी जरी वार केला, तरी विद्वान कवी हे जाणतो की, यातून मला पुण्य मिळतं.
यदि सन्तं सेवति यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव। वासो यथा रङ्गवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति
तो सज्जन, दुर्जन, तपस्वी किंवा चोर कोणालाही सेवा करतो, जसं वस्त्र रंगाच्या इच्छेनुसार रंग घेतं, तसं तो त्यांच्या प्रभावाखाली जातो.
अतिवादं न प्रवदेन्न वादये- द्यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् । हन्तुं च यो नेच्छति पापकं वै तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय
अती बोलू नये, वाद घालू नये; ज्याच्यावर हल्ला झालेला नाही त्याने प्रतिहल्ला करू नये, इजा करू नये. जो पापी माणसालाही मारण्याची इच्छा करत नाही, त्याच्यावर देवता प्रसन्न होतात.
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम्। प्रियं वदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम्
न बोललेली वाणी ही बोललेल्या वाणिपेक्षा श्रेष्ठ आहे असं म्हणतात. सत्य बोलावं—हे दुसरं; गोड बोलावं—हे तिसरं; आणि धर्माचं बोलावं—हे चौथं.
यादृशैः सन्निविशते यादृशांश्चोपसेवते। यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः
माणूस ज्या लोकांत राहतो, ज्या लोकांची संगत करतो, आणि जसं व्हावं असं इच्छितो, तसाच तो बनतो.
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते। निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ।। न जीयते चानुजिगीषतेऽन्या- न्न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्च
जिथून जिथून माणूस मागे हटतो, तिथून तिथून तो मुक्त होतो. सर्व गोष्टींपासून अलिप्त राहिल्यावर त्याला किंचितही दुःख होत नाही. तो ना जिंकला जातो, ना इतरांना जिंकण्याचा प्रयत्न करतो, ना वैर करतो, ना प्रतिहिंसा करतो.
निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो न शोचते हृष्यति नैव चायम्
जो निंदा आणि स्तुती दोन्हींत समभाव ठेवतो, तो ना दुःखी होतो, ना आनंदी.
भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मनः। सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः
जो सर्वांच्या कल्याणाची इच्छा करतो, कोणाच्याही अभावाची इच्छा करत नाही, सत्य बोलतो, मृदू आणि संयमी असतो—तोच श्रेष्ठ पुरुष आहे.
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च। रन्ध्रं परस्य जानाति यः स मध्यमपूरुषः
जो व्यर्थ धीर देत नाही, वचन दिलं तर ते पाळतो, आणि इतरांच्या दोषांची जाण ठेवतो—तो मध्यम पुरुष आहे.
निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधमपूरुषः
जो मित्रांना दूर करतो, तो अधम पुरुष आहे.
उत्तमानेव सेवेत प्राप्तकाले तु मध्यमान्। अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेद्भूतिमात्मनः
जो स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा करतो त्याने नेहमी श्रेष्ठ लोकांची सेवा करावी, योग्य वेळी मध्यम लोकांचीही करावी; पण अधम लोकांची कधीच करू नये.
प्राग्नोति वै वित्तमसद्बलेन नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण। न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम्
माणूस चुकीच्या मार्गाने, सातत्याने प्रयत्न करून, बुद्धी आणि धैर्याने संपत्ती मिळवतो; पण त्याला खरी प्रशंसा मिळत नाही, किंवा मोठ्या घराण्यांची वर्तणूक मिळत नाही.
महाकुलेभ्यः स्पृहयन्ति देवा धर्मार्थनित्याश्च बहुश्रुताश्च। पृच्छामि त्वां विदुरं प्रश्नमेतं भवन्ति वै कानि महाकुलानि
देवतांना मोठ्या घराण्यातील, नेहमी धर्म आणि संपत्तीच्या मार्गावर चालणारे, आणि खूप शिकलेले लोक आवडतात. विदुर, मी तुला विचारतो — मोठ्या घराण्यांची चिन्हं कोणती असतात?
तपो दमो ब्रह्मवित्त्वं तितिक्षा। इज्या विवाहाः सान्त्वनं चान्नदानम्। अष्टावेते नित्यमेवं भवन्ति सतां गुणास्तानि महाकुलानि
तप, संयम, वेदज्ञान, सहनशीलता, यज्ञ, विवाह, दिलासा देणे आणि अन्नदान — हे आठ गुण नेहमी सज्जनांमध्ये असतात; हेच मोठ्या घराण्यांची खुणा आहेत.
येषां न वृत्तं व्यथते न योनि- श्चित्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम्। ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि
ज्यांच्या वागण्यात कधीच ढळढळीतपणा नसतो, ज्यांची वंशपरंपरा शुद्ध असते, जे मनःशांतीने धर्माचं पालन करतात, जे आपल्या घराण्याचं नाव मोठं करायला इच्छितात आणि जे खोटं बोलत नाहीत — तीच मोठी घराणी होत.
अनिज्यया कुविवाहैर्वेदस्योत्सादनेन च। कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च
यज्ञाचा त्याग, चुकीचे विवाह, वेदांचा नाश आणि ब्राह्मणांचा अपमान — यामुळे घराणी आपली प्रतिष्ठा गमावतात.
देवद्रव्यनिनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च। कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च
देवतांच्या द्रव्याचा नाश, ब्राह्मणांची वस्तू घेणे आणि ब्राह्मणांचा अपमान — यामुळे घराणी आपली प्रतिष्ठा गमावतात.
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत। कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च
ब्राह्मणांचा अपमान, त्यांच्यावर दोषारोप, आणि इतरांची ठेवलेली वस्तू घेणे — हे सर्व केल्याने घराणी आपली प्रतिष्ठा गमावतात.
कुलानि समुपेताननि गोभिः पुरुषतोऽर्थतः । कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः
गायी, माणसं आणि संपत्ती मिळवूनही, जर वर्तन चांगलं नसेल तर ती घराणी मोठ्या घराण्यांच्या गणनेत येत नाहीत.
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि । कुलसङ्ख्यां च गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः
पण ज्यांच्या वर्तनात काहीही कमी नाही, जरी त्यांच्याकडे थोडी संपत्ती असली तरी, ती घराणी मोठ्या घराण्यांच्या गणनेत येतात आणि मोठं नाव कमावतात.
वृत्तं यत्नेन संरक्षेद्वित्तमेति च याति च। अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः
आपल्या वर्तनाचं जपणं मन लावून करावं; संपत्ती येते आणि जाते. संपत्ती कमी झाली तरी काही बिघडत नाही, पण वर्तन बिघडलं तर सगळं संपतं.
गोभिः पशुभिरश्वैश्च कृष्या च सुसमृद्धया। कुलानि न प्ररोहन्ति यानि हीनानि वृत्ततः
गायी, जनावरे, घोडे आणि भरपूर शेती असली तरी, जर वर्तन चांगलं नसेल तर घराणी वाढत नाहीत.
मा नः कुले वैरकृत्कश्चिदस्तु राजा बद्धो मा परस्वापहारी । मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः
आपल्या घराण्यात कोणीही भांडण करणारा, कैदेत गेलेला, दुसऱ्याचं माल चोरणारा, मित्रांना फसवणारा, वाईट वागणारा, खोटं बोलणारा किंवा पूर्वज, देव आणि पाहुण्यांचा अपमान करणारा असू नये.
यश्च नो ब्राह्मणान्हन्याद्यश्च नो ब्राह्णणान् द्विषेत्। न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम्
जो ब्राह्मणांना मारतो, द्वेष करतो, आमच्या सभेत येत नाही किंवा आमच्यासाठी शेती करत नाही — असा कोणीही आपल्यात असू नये.
तृणानि भूमिरुदकं वाक्व्रतुर्थी च सूनृता। सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन
गवत, माती, पाणी, गोड बोलणं, पाहुणचार आणि सत्य — हे सर्व सज्जनांच्या घरात कधीच कमी पडत नाही.
श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम्। प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मिणाम्
राजा, या गोष्टी मोठ्या श्रद्धेने आणल्या जातात आणि त्यांचा सन्मान केला जातो; बुद्धिमान, धर्मशील आणि पुण्य करणारे लोक त्यांचा आचरण करतात.
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै शक्तो वोढुं न तथाऽन्ये महीजाः । एवं युक्ता भारसहा भवन्ति महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः
राजा, अगदी हलका भारही रथ सहज उचलू शकतो, पण इतर मातीच्या वस्तू नाही. तसंच, मोठ्या घराण्यातील लोकच मोठं ओझं पेलू शकतात; इतर लोक नाही.
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम्। यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि
ज्याच्या रागामुळे भीती वाटते, किंवा जो मित्रावर शंका घेऊन वागतो, तो खरा मित्र नसतो. जसा वडिलांवर विश्वास ठेवावा तसा मित्रावर ठेवावा; असाच खरा मित्र असतो.
यः कश्चिदप्यसंबद्धो मित्रसावेन वर्तते। स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम्
कोणताही नाते नसतानाही जो मैत्रीभावाने वागतो, तोच खरा आपला आप्त, तोच खरा मित्र आणि आधार असतो.
चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः। पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्रसङ्ग्रहः
ज्याचं मन चंचल आहे आणि जो वडीलधाऱ्यांची सेवा करत नाही, त्याच्या मैत्रीचं नातं नेहमी अस्थिर आणि अविश्वासार्ह असतं.