यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम्। फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः
पण जो योग्य वेळी पिकलेलं फळ घेतो, त्याला त्या फळाचा स्वाद मिळतो आणि त्याच्या बियांपासून पुन्हा फळं मिळतात.
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः। तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया
जसं मधमाशी फुलांची हानी न करता मध गोळा करते, तसंच माणसाने इतरांना त्रास न देता त्यांच्याकडून संपत्ती घ्यावी.
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः
जसा हार करणारा बागेत एकेक फुलं वेचतो, पण मूळ उपटत नाही, तसंच आपल्याला फुलं वेचावी, पण झाडाची मुळं कधीच तोडू नयेत. कोळसा करणाऱ्यासारखं वागू नये.
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः। इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा
हे केल्यावर मला काय मिळेल? आणि न केल्यावर काय होईल? असं मनात विचार करून, माणसानं काही करावं किंवा करू नये.
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं यथाऽगताः । कृतः पुरुषकारोऽहि भवेद्येषु निरर्थकः
काही गोष्टी माणसाने काहीही न करता आपोआप मिळतात; अशा गोष्टींसाठी मेहनत घेतली, तर ती वाया जाते.
अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्भुखम्। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः
जो माणूस नेहमी निरुपयोगी गोष्टींमध्ये गुंततो आणि उपयोगाच्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो, अशा माणसाला स्त्रिया नवऱ्यासारखं मानत नाहीत, जसा नपुंसक पती त्यांना नको असतो.
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः
ज्याचा प्रसाद व्यर्थ आहे आणि ज्याचा रागही निरर्थक आहे, अशा माणसाला स्त्रिया नवऱ्यासारखं मानत नाहीत, जसा नपुंसक पती त्यांना नको असतो.
कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् । क्षिप्रमारभते कर्तुं न दीर्घयति तादृशान्
शहाणा माणूस लहान कारणांमध्ये मोठा फायदा दिसतो तिथे लगेच कामाला लागतो; अशा गोष्टींमध्ये तो वेळ दवडत नाही.
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषा नु पिबन्निव । आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः
जो माणूस सगळं सरळपणे पाहतो, जणू डोळ्यांनी प्यायचं तसं, तो शांत बसला असला तरी लोक त्याच्याकडे आपोआप ओढले जातात.
सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्याद्दुरारुहः । अपक्वः पक्वसङ्काशो न तु शीर्येत कर्हिचित्
झाडाला भरपूर फुलं आली असतील, पण फळं लागत नाहीत; कधी फळं लागतात, पण झाड चढायला कठीण असतं; कधी कच्चं असूनही पिकल्यासारखं दिसतं, पण ते झाड कधीच सुकत नाही.
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्। प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति
जो माणूस डोळ्यांनी, मनाने, वाणीने आणि कृतीने लोकांना आनंदी करतो, त्याच्यामुळे लोकही त्याच्यावर तितकंच प्रेम करतात.
यस्मात्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव। सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते
ज्याच्यापासून प्राणी, हरण शिकाऱ्यापासून पळतात तसं, पळतात, तो माणूस समुद्रापर्यंतचं सगळं राज्य मिळवलं तरी कमीच होतो.
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्यापि स्वेन कर्मणा। वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थितः
जो माणूस स्वतःच्या कर्तृत्वाने वडीलधाऱ्यांचं राज्य मिळवतो, पण अन्यायाच्या मार्गावर उभा राहतो, त्याचं राज्य वाऱ्याने ढग उडवावेत तसं नष्ट होतं.
धर्ममाचरतो राज्ञः सद्भिश्चरितमादितः। वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी
राजा जेव्हा सुरुवातीपासून सज्जनांनी चालवलेला धर्म आचरणात आणतो, तेव्हा पृथ्वी धनाने भरते आणि सर्वांची भरभराट होते.
अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठतः। प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा
पण जेव्हा राजा धर्म सोडून अधर्म करतो, तेव्हा पृथ्वी त्याच्यापासून दूर होते, जशी कातडी आगीत आकसते.
य एव यत्नः क्रियते परराष्ट्रविमर्दने। स एव यत्नः कर्तव्यः स्वराष्ट्रपरिपालने
जितका प्रयत्न दुसऱ्याचं राज्य जिंकायला करतो, तितकाच प्रयत्न स्वतःचं राज्य सांभाळायला करायला हवा.
धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत्। धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते
राज्य धर्माने मिळवावं आणि धर्मानेच सांभाळावं; धर्मावर आधारलेली समृद्धी मिळाल्यावर ती कधीच सुटत नाही किंवा कमी होत नाही.
अप्युन्मत्तात्प्रलपतो बालाच्च परिजल्पतः। सर्वतः सारमादद्यादश्मभ्य इव काञ्चनम्
वेडा काहीही बोलत असो किंवा लहान मुलगा काहीही बडबडत असो, तरी जसा दगडांतून सोनं वेगळं काढावं, तसं सर्वत्र जे चांगलं आहे ते घ्यावं.
सुव्याहृतानि महतां सुकृतानि ततस्ततः। सञ्चिन्वन्धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा
महापुरुषांनी सांगितलेल्या चांगल्या गोष्टी आणि त्यांच्या सत्कर्मांचं शहाण्यानं जिथे मिळेल तिथून गोळा करावं, जसं दगड फोडणारा दगड गोळा करतो.
गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जनाः
गायी वासाने ओळखतात, ब्राह्मण वेदांनी ओळखतात, राजे गुप्तहेरांनी ओळखतात, आणि इतर लोक डोळ्यांनी ओळखतात.
भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा । अथ या सुदुघा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि
जी दुध देताना त्रास देते, ती गाय नेहमी दुःखी असते; पण जी गाय सहज दुध देते, तिला मारले तरी त्रास होत नाही.
यदतप्तं प्रणमति न तत्सन्तापमर्हति। यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयेद्बुधः
जे ताप न लावता वाकते, त्याला जाळण्याची गरज नसते; आणि जे लाकूड आपोआप वाकते, ते शहाण्याने अजून वाकवू नये.
एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे। इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे
या उदाहरणावरून, शहाण्याने नेहमी बलवानासमोर नम्र व्हावे; कारण तो इंद्रालाही वाकतो, आणि नेहमी बलवानासमोरच वाकावे.
पर्जन्यनाथाः पशवो राजानो मन्त्रिबान्धवाः। पतयो बान्धवाः स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवाः
पशू पावसावर अवलंबून असतात, राजे मंत्र्यांवर आणि नातेवाईकांवर, स्त्रिया पती व कुटुंबावर, आणि ब्राह्मण वेद व सोबतीवर.
सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते । मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते
सत्यामुळे धर्म टिकतो, विद्या साधनेने टिकते, रूप स्वच्छतेने टिकते, आणि घराणे चांगल्या वागणुकीने टिकते.
मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान्रक्षेदनुक्रमात्। अभीक्ष्णदर्शनाद्गावः स्त्रियो रक्ष्याः कुचेलतः
आदराने धन टिकते, योग्य काळजीने घोडे टिकतात, वारंवार लक्ष दिल्याने गायी आणि स्त्रिया सुरक्षित राहतात, आणि कपडे स्वच्छ ठेवून टिकतात.
न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मतिः। अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते
माझ्या मते, चांगली वागणूक नसलेल्या माणसाचे घराणे काहीच मोजत नाही; कारण नीच घरात जन्मलेल्यांमध्येही वागणूकच श्रेष्ठ ठरते.
य ईर्षुः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये । सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः
जो दुसऱ्याच्या संपत्ती, रूप, बळ, घराणे, सुख, भाग्य किंवा सन्मानाचा हेवा करतो, त्याला कधीही न संपणारा आजार होतो.
अकार्यकरणाद्भीतः कार्याणां च विवर्जनात्। अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत्पिबेत्
जे वेड लावते, चुकीचे वर्तन, कर्तव्य टाळणे किंवा अयोग्य वेळी गुपित उघड करणे याची भीती असते, ते पिणे कधीही घ्यू नये.
विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः। मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः
विद्येचा गर्व, धनाचा गर्व आणि घराण्याचा गर्व हे तीन प्रकारचे मद आहेत; हे गर्विष्ठांसाठी नाशाचे कारण, पण सज्जनांसाठी संयमाचे कारण ठरतात.