चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किंचित्। मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थः
त्याच्या मनात जे काही करायचे असते किंवा जे केलेले असते, ते इतरांना कधीच कळत नाही; गुप्त सल्ला योग्य रीतीने अमलात आणल्यावर त्याच्या हेतूचा अगदी थोडाही भाग अपूर्ण राहत नाही.
यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः सत्यो मृदुर्मानकृच्छुद्धभावः अतीव स ज्ञायते ज्ञातिमध्ये महामणिर्जात्य इव सप्रन्नः
जो सर्व प्राण्यांच्या शांततेत स्थिर असतो, सत्यवचन बोलतो, सौम्य असतो, अभिमानरहित आणि शुद्ध मनाचा असतो—तो आपल्या नातलगांत मोठ्या रत्नासारखा ओळखला जातो.
य आत्मनाऽपत्रपते भृशं नरः स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत अनन्तजेजाः सुमनाः समाहितः स तेजसा सूर्य इवावभासते
जो स्वतःच्या दोषांबद्दल मनापासून लाजतो, तो सर्व लोकांचा गुरु होतो; त्याच्यात अपार ऊर्जा, प्रसन्न मन आणि एकाग्रता असते, तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.
वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्रकल्पाः । त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय
पांडू राजाच्या शापामुळे वनात जन्मलेले पाच पांडव, पाच इंद्रांसारखे, हे फक्त तुझ्या हातून वाढले आणि शिकले, अंबिकेचा पुत्रा, आणि ते तुझ्या आज्ञेचे पालन करतात.
प्रदायैषामुचितं तातराज्यं सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः । न देवानां नापि च मानुषाणां भविष्यसि त्वं गर्हणीयो नरेन्द्र
त्यांना योग्य राज्य देऊन, राजन, तू आपल्या मुलांसह आनंदाने सुखी राहशील; मग देवांमध्ये किंवा माणसांमध्ये कुणीही तुझ्यावर दोष ठेवणार नाही.
जाग्रतो दह्यमानस्य यत्कार्यमनुपश्यसि। तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलः शुचिः
जेंव्हा तू जागा असताना मनात दुःखी होऊन जे योग्य वाटते ते कृती ठरवतोस, ते आम्हाला सांग, वडील, कारण तू धर्म आणि कल्याण यात निपुण आणि निर्मळ आहेस.
तस्माद्यथावद्विदुर प्रशाधि प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रोः। यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्व श्रेयस्करं ब्रूहि तद्वै कुरूणाम्
म्हणून, विदुर, अजातशत्रूसाठी सर्व काही नीट विचारपूर्वक आणि योग्य रीतीने चालव. तुला जे कुरूंच्या हिताचे आणि कल्याणकारक वाटते, ते निर्धास्तपणे सांग.
पापाशङ्की पापमेवानुपश्यन् पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम् । कजे तन्मे ब्रूहि तत्पं यथाव- न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः
वाईटाची भीती वाटून आणि फक्त वाईटच दिसत असल्याने मी तुला व्याकुळ मनाने विचारतो; अजातशत्रूसाठी जे खरंच उत्तम आहे, ते सर्व तू जसं मनापासून मानतोस, तसं मला सांग.
शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्। नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयाद्यः स नेच्छेत्पराभवम्
ते चांगलं असो किंवा वाईट, अप्रिय असो किंवा आवडत असो, विचारलं नाही तर कुणालाही सांगू नये—असा माणूस दुसऱ्याच्या अपयशाची इच्छा करत नाही.
तस्माद्वक्ष्यामि ते राजन्हितं यत्स्यान्कुरून्प्रति। वचः श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे
म्हणून, राजन, मी तुला कुरूंच्या हिताचं सांगणार आहे; माझं जे हितकारक आणि धर्मयुक्त वचन आहे, ते नीट ऐक.
मिथ्योपेतानि कर्माणि सिद्ध्येतादीनि भारत। अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म ते....मनः कृथाः
भूतकाळात चुकीच्या मार्गाने केलेली कामं कधीकधी यशस्वी होतात, पण योग्य मार्ग न वापरता केलेली कामं—त्यांच्याकडे तुझं मन लागू देऊ नकोस.
तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति। उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मनः
तसंच, योग्य साधनेने केलेली कृती जर यशस्वी झाली नाही, तरी बुद्धिमान माणसाने त्यासाठी मन खचू देऊ नये.
अनुबन्धानवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु। संप्रधार्य च कुर्वीत सहसा न समाचरेत्
ज्या कामांना परिणाम असतो, त्यात परिणाम काय होईल हे पाहावं; नीट विचार करूनच कृती करावी, घाईघाईने काही करू नये.
अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम्। उत्थानमात्मनश्चैव धीरः कुर्वीत वा न वा
कुठल्याही कृतीचा परिणाम आणि फळ काय होईल, आणि आपली शक्ती किती आहे, हे पाहून शहाण्या माणसाने कृती करावी किंवा करू नये.
यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये। कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते
जो वाढ-घट, खजिना, राज्य, आणि शिक्षेचे योग्य प्रमाण जाणत नाही, तो राज्य टिकवू शकत नाही.
यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति। युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति
पण जो हे सर्व प्रमाण नीट समजून चालतो, आणि धर्म-कल्याण यांचं ज्ञान आहे, तोच राज्य मिळवतो.
न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसांप्रतम्। श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम्
राज्य मिळालं आहे असं समजून वागू नये; कारण जसं वृद्धत्व सुंदर रूप नष्ट करतं, तसंच अविनय संपत्ती नष्ट करतो.
भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो बडिशमायसम्। अन्नाभिलाषी ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते
माशाला जेव्हा उत्तम खाण्यात लपवलेला लोखंडाचा काटा दिसत नाही, तेव्हा तो फक्त अन्नाच्या इच्छेने तो गिळतो आणि परिणामाचा विचार करत नाही.
यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत्। हितं च परिणामे यत्तदाद्यं भूतिमिच्छता
जे पचू शकतं तेच खावं, आणि जे खाल्लंय ते नीट पचावं; शेवटी जे हितकारक आहे, तेच संपत्ती हवी असणाऱ्याने प्रथम निवडावं.
वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति यः। स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति
जो झाडावरची न पिकलेली फळं गोळा करतो, त्याला त्यांचा स्वाद मिळत नाही आणि त्याचं बीही वाया जातं.
यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम्। फलाद्रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुनः
पण जो योग्य वेळी पिकलेलं फळ घेतो, त्याला त्या फळाचा स्वाद मिळतो आणि त्याच्या बियांपासून पुन्हा फळं मिळतात.
यथा मधु समादत्ते रक्षन्पुष्पाणि षट्पदः। तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया
जसं मधमाशी फुलांची हानी न करता मध गोळा करते, तसंच माणसाने इतरांना त्रास न देता त्यांच्याकडून संपत्ती घ्यावी.
पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः
जसा हार करणारा बागेत एकेक फुलं वेचतो, पण मूळ उपटत नाही, तसंच आपल्याला फुलं वेचावी, पण झाडाची मुळं कधीच तोडू नयेत. कोळसा करणाऱ्यासारखं वागू नये.
किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः। इति कर्माणि सञ्चिन्त्य कुर्याद्वा पुरुषो न वा
हे केल्यावर मला काय मिळेल? आणि न केल्यावर काय होईल? असं मनात विचार करून, माणसानं काही करावं किंवा करू नये.
अनारभ्या भवन्त्यर्थाः केचिन्नित्यं यथाऽगताः । कृतः पुरुषकारोऽहि भवेद्येषु निरर्थकः
काही गोष्टी माणसाने काहीही न करता आपोआप मिळतात; अशा गोष्टींसाठी मेहनत घेतली, तर ती वाया जाते.
अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्भुखम्। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः
जो माणूस नेहमी निरुपयोगी गोष्टींमध्ये गुंततो आणि उपयोगाच्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो, अशा माणसाला स्त्रिया नवऱ्यासारखं मानत नाहीत, जसा नपुंसक पती त्यांना नको असतो.
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः। न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः
ज्याचा प्रसाद व्यर्थ आहे आणि ज्याचा रागही निरर्थक आहे, अशा माणसाला स्त्रिया नवऱ्यासारखं मानत नाहीत, जसा नपुंसक पती त्यांना नको असतो.
कांश्चिदर्थान्नरः प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान् । क्षिप्रमारभते कर्तुं न दीर्घयति तादृशान्
शहाणा माणूस लहान कारणांमध्ये मोठा फायदा दिसतो तिथे लगेच कामाला लागतो; अशा गोष्टींमध्ये तो वेळ दवडत नाही.
ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषा नु पिबन्निव । आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजाः
जो माणूस सगळं सरळपणे पाहतो, जणू डोळ्यांनी प्यायचं तसं, तो शांत बसला असला तरी लोक त्याच्याकडे आपोआप ओढले जातात.
सुपुष्पितः स्यादफलः फलितः स्याद्दुरारुहः । अपक्वः पक्वसङ्काशो न तु शीर्येत कर्हिचित्
झाडाला भरपूर फुलं आली असतील, पण फळं लागत नाहीत; कधी फळं लागतात, पण झाड चढायला कठीण असतं; कधी कच्चं असूनही पिकल्यासारखं दिसतं, पण ते झाड कधीच सुकत नाही.