सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम्। क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा
हा दोष मानू नये, कारण क्षमा हेच सर्वात मोठं बळ आहे; क्षमा अशक्तांसाठी गुण आहे, आणि शक्तिमानांसाठी अलंकार आहे.
क्षमा वशीकृतीर्लोके क्षमया किं न साध्यते। शान्तिखङ्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः
क्षमेमुळे जग जिंकता येतं; क्षमेमुळे काय साधता येत नाही? ज्याच्या हाती शांततेची तलवार आहे, त्याला वाईट लोक काय करू शकतात?
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति। अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत्
जिथे गवतच नाही तिथे पडलेली आग आपोआप विझते; तसाच संयमी माणूस दोष स्वतःकडे घेतो.
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा । विद्यैका परमा तृप्तिरहिंसैका सुखावहा
एकच श्रेष्ठ धर्म म्हणजे नीती; एकच उत्तम शांतता म्हणजे क्षमा; एकच खरी तृप्ती म्हणजे ज्ञान; आणि एकच खरा सुखाचा मार्ग म्हणजे अहिंसा.
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बलिशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
सर्प जसा त्याच्या वाटेवर झोपलेल्या माणसांना गिळतो, तशी पृथ्वी दोन जणांना गिळते—जो राजा विरोध न करता राहतो आणि जो ब्राह्मण प्रवास करत नाही.
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते । अब्रुवन्परुषं किंचिदसतोऽनर्चयंस्तथा
जो माणूस या जगात दोन गोष्टी करतो—कधीही खोटं किंवा कठोर बोलत नाही आणि अयोग्य लोकांचा सन्मान करत नाही—तो खरा तेजस्वी होतो.
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ । स्त्रियः कामितकामिन्यो मूर्खाः पूजितपूजकाः
हे पुरुषसिंहा, दोन प्रकारचे पुरुष इतरांच्या अपेक्षेच्या विरुद्ध वागतात—ज्या स्त्रिया आपल्यावर प्रेम करणाऱ्यांवर प्रेम करतात आणि जे मूर्ख आपला सन्मान करणाऱ्यांचा सन्मान करतात.
द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ। यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः
दोन तीक्ष्ण काटे शरीराला कोरडे करतात—गरीब माणूस जो इच्छा करतो आणि जो दुर्बल असूनही रागावतो.
द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा । गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः
दोन जण आपल्याला निसर्गाच्या विरुद्ध वागताना शोभत नाहीत—जो गृहस्थ काहीच काम करत नाही आणि जो भिक्षुक कामात गुंतलेला असतो.
द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः। प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान्
हे राजन, दोन पुरुष स्वर्गाहूनही वरचे ठरतात—शक्तिमान असूनही संयमी असलेला आणि गरीब असूनही उदार असलेला.
न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ । अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चात्प्रतिपादनम्
न्यायाने मिळालेल्या संपत्तीबद्दल दोन चुकांपासून सावध राहावं लागतं—अयोग्याला दान करणं आणि योग्याला न देणं.
द्वावभ्यसि निवेष्टव्यौ गले बध्वा दृढां शिलाम् । धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम्
दोन जणांना गळ्यात मोठा दगड बांधून खोल पाण्यात टाकावं—श्रीमंत असूनही दान न करणारा आणि गरीब असूनही मेहनत न करणारा.
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र सूर्यमण्डलभेदिनौ। परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः
हे पुरुषसिंहा, दोन जण सूर्याच्या तेजाला भेदतात—योगात मग्न असलेला संन्यासी आणि रणांगणात समोरासमोर लढून पडलेला योद्धा.
त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ । कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः
हे भरतश्रेष्ठ, माणसांमध्ये न्यायाचे तीन प्रकार ऐकायला मिळतात—कनिष्ठ, मध्यम आणि श्रेष्ठ; असं वेदज्ञ सांगतात.
त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः । नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु
हे राजन, पुरुष तीन प्रकारचे असतात—श्रेष्ठ, कनिष्ठ आणि मध्यम; त्यांना त्यांच्या योग्यतेनुसार कामं द्यावीत.
त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः। यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम्
हे राजन, तीन जण धनवान मानले जात नाहीत—पत्नी, नोकर आणि मुलगा; जे काही ते मिळवतात, ते त्यांच्या मालकाचेच असते.
हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम् । सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषाः क्षयावहाः
परधन चोरून घेणं, परस्त्रीशी संबंध ठेवणं आणि मित्राचा त्याग करणं—ही तीन दोष माणसाला नाशाकडे नेतात.
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत्
नरकाचे तीन दरवाजे आहेत, जे आत्म्याचा नाश करतात—वासना, राग आणि लोभ; म्हणून या तिघांचा त्याग करावा.
वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च भारत। शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छ्रात्रीणि चैकं च तत्समम्
वर द्यणं, राज्य मिळवणं, पुत्राचा जन्म आणि शत्रूला सोडून देणं—हे चारही, हे भारत, तितकेच कठीण आहेत.
भक्तं च भजमानं च तवास्मीति च वादिनम् । त्रीनेताञ्छरणं प्राप्तान्विषमेऽपि कन सन्त्यजेत्
ज्यांनी तुझ्यासोबत जेवण केलं, सेवा केली किंवा 'मी तुझा आहे' असं म्हटलं—अशा तिघांना संकटातसुद्धा कधीही सोडू नये.
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात्। अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्या- न्न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च
विद्वान लोक सांगतात की, मोठ्या सामर्थ्याच्या राजाने चार प्रकारच्या लोकांना टाळावं — कमी समज असणाऱ्यांसोबत सल्ला करू नये, काम पुढे ढकलणाऱ्यांसोबत, आळशी लोकांसोबत आणि निष्काळजी वागणाऱ्यांसोबत कधीही मंत्रणा करू नये.
चतवारि ते तात गृहे वसन्तु श्रियाऽभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे। वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या
माझ्या प्रिय मुला, घरात श्रीमंती असलेल्या गृहस्थाने या चार जणांना आपल्या घरी ठेवावं — वयस्कर नातेवाईक, घराण्यातील पण सध्या संकटात असलेला, गरीब मित्र आणि अपत्य नसलेली बहीण.
चत्वार्याह महाराज साद्यस्कानि बृहस्पतिः। पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे
महान राजांनो, बृहस्पतींनी सुरुवातीला जाणून घ्याव्यात अशा चार गोष्टी सांगितल्या आहेत. त्या मी तुला सांगतो, जशा त्यांनी देवेंद्राला विचारल्यावर सांगितल्या.
देवतानां च सङ्कल्पमनुभावं च धीमताम्। विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम्
देवतांचा संकल्प, बुद्धिमान लोकांचा प्रभाव, विद्वानांचा नम्रपणा आणि पाप करणाऱ्यांचा नाश — या चार गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात.
चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि । मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञः
चार कृत्ये अशी आहेत की, ती गर्वाने केली तर भीतीदायक ठरतात आणि चुकीने केली तर संकट आणतात — अग्निहोत्र, मौन व्रत, वेदाध्ययन आणि यज्ञ.
पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः। पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ
माणसाने पाच अग्नी मनापासून सेवा करावी — वडील, आई, अग्नी, स्वतःचा आत्मा आणि गुरु, हे भरतश्रेष्ठा.
पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम्। देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान्
या पाचांची पूजा केल्याने जगात शुद्ध कीर्ती मिळते — देव, पितर, माणसे, भिक्षुक आणि पाहुणा.
पञ्च त्वाऽनुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि। मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः
तू जिथे जाशील तिथे हे पाच नेहमी सोबत असतात — मित्र, शत्रू, मध्यमस्थ, आपल्यावर अवलंबून असणारे आणि आपण ज्यांच्यावर अवलंबून आहोत.
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम्। ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम्
माणसाच्या पाच इंद्रियांपैकी एक जरी दोषी असेल, तर त्याची बुद्धी झिरपत जाते, जशी भांड्यात छिद्र असेल तर पाणी सांडते.
षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता। निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता
जो माणूस सुख-समृद्धी मिळवू इच्छितो, त्याने या सहा दोषांचा त्याग करावा — झोप, आळस, भीती, राग, कामचुकारपणा आणि काम पुढे ढकलणे.