श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः
ज्याचं ऐकलेलं ज्ञान बुद्धीला अनुसरून असतं, आणि ज्याची बुद्धीही ज्ञानाला अनुसरते, ज्याची सज्जन वर्तणूक कधीही खंडित होत नाही — तोच खऱ्या अर्थाने विद्वान म्हणवतो.
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामेश्वर्यमेव च। विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते
जो मोठी संपत्ती आणि विद्या मिळवूनही गर्व न करता वावरतो — तोच खरा विद्वान आहे.
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः । अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः
जो अज्ञान असूनही गर्विष्ठ असतो, गरीब असूनही मोठेपणाचा गर्व करतो, आणि काम न करता संपत्ती मिळवू पाहतो — अशा माणसाला ज्ञानी लोक मूर्ख म्हणतात.
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति। मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते
जो स्वतःचा स्वार्थ सोडून दुसऱ्याचा स्वार्थ साधतो, आणि मित्रासाठी खोटं वागतो — त्यालाच मूर्ख म्हणतात.
अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत्। बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम्
जो नको असलेलं हवंहवंसे करतो, इच्छा सोडून देतो, आणि बलवानावर द्वेष धरतो, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम्
जो मित्राशी वैर करतो, मित्रावर राग धरतो आणि त्याला त्रास देतो, वाईट कृत्ये करतो, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते। चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ
जो प्रत्येक गोष्टीत शंका घेतो, कामे गुंतवतो आणि लवकर होणारे काम उशीराने करतो, तो मूर्ख आहे, हे भरतश्रेष्ठा.
श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति । सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम्
जो पितरांना श्राद्ध देत नाही, देवांची पूजा करत नाही आणि चांगला मित्र मिळवत नाही, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
अनाहूतः प्रविशति ह्यपृष्टो बहु भाषते। अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः
जो न बोलावता घरात शिरतो, न विचारता खूप बोलतो, अविश्वासूवर विश्वास ठेवतो, असा मूढ मनाचा मनुष्य सगळ्यात नीच आहे.
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा। यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः
जो स्वतः चुकीचा असूनही दुसऱ्यावर दोष टाकतो, आणि ज्याच्याकडे काहीच सामर्थ्य नाही तो रागावतो, असा मनुष्य सगळ्यात मोठा मूर्ख आहे.
आत्मनो बलमाज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम्। अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते
जो स्वतःची ताकद ओळखूनही धर्म आणि संपत्ती बाजूला ठेवतो, मिळणार नाही असं काही हवंहवंसं धरतो, त्याला इथे मूढबुद्धी म्हणतात.
अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शिष्यं न शास्ति च । कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम्
जो शिकवता येत नाही अशाला शिकवतो, राजा असून योग्य शिष्याला शिकवत नाही, आणि जो कंजूषाच्या संगतीत राहतो, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
एकः संपन्नमाश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः
जो एकटाच भरपूर अन्न खातो आणि सुंदर वस्त्र घालतो, पण आपल्या नोकरांशी काहीच वाटत नाही, त्याहून निर्दयी दुसरा कोण?
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः। भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते
एकटा पाप करतो, पण मोठा मनुष्य त्याचे फळ भोगतो; भोगणारे सुटतात, पण करणारा दोषाने बांधला जातो.
एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता। बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम्
धनुर्धारी सोडलेला बाण एकाला मारू शकतो किंवा नाही, पण बुद्धिमानाने सोडलेली बुद्धी संपूर्ण राज्यासह राजालाही नष्ट करू शकते.
एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु। पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भवा
एकाच्या मदतीने दोन ठरव, तीन किंवा चार जणांसह वश करा, पाच जिंक, सहा ओळख, सात सोड आणि सुखी रहा.
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते। सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रपिप्लवः
एक विष प्राण घेतं, एकाला शस्त्र मारतं, पण वाईट सल्ल्याने राजा नष्ट झाला तर संपूर्ण राज्य आणि प्रजाही संपते.
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत्। एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात्
एकट्याने गोड पदार्थ खाऊ नये, एकट्याने धनाचा विचार करू नये, एकट्याने प्रवास करू नये, आणि इतर झोपले असताना एकटा जागू नये.
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे। सत्यं स्वगस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव
राजा, जे एकच आहे, दुसरं नाही, ते तुला कळलं नाही, तर सत्य हे आपल्या लोकांसाठी पायरी आहे, जसं समुद्र ओलांडायला नौका असते.
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते। यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः
क्षमावंत लोकांत एकच दोष असतो, दुसरा नाही; लोक जेव्हा त्याला क्षमेमुळे अशक्त समजतात, तेव्हाच तो दोष असतो.
सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम्। क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा
हा दोष मानू नये, कारण क्षमा हेच सर्वात मोठं बळ आहे; क्षमा अशक्तांसाठी गुण आहे, आणि शक्तिमानांसाठी अलंकार आहे.
क्षमा वशीकृतीर्लोके क्षमया किं न साध्यते। शान्तिखङ्गः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः
क्षमेमुळे जग जिंकता येतं; क्षमेमुळे काय साधता येत नाही? ज्याच्या हाती शांततेची तलवार आहे, त्याला वाईट लोक काय करू शकतात?
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति। अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत्
जिथे गवतच नाही तिथे पडलेली आग आपोआप विझते; तसाच संयमी माणूस दोष स्वतःकडे घेतो.
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा । विद्यैका परमा तृप्तिरहिंसैका सुखावहा
एकच श्रेष्ठ धर्म म्हणजे नीती; एकच उत्तम शांतता म्हणजे क्षमा; एकच खरी तृप्ती म्हणजे ज्ञान; आणि एकच खरा सुखाचा मार्ग म्हणजे अहिंसा.
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बलिशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्
सर्प जसा त्याच्या वाटेवर झोपलेल्या माणसांना गिळतो, तशी पृथ्वी दोन जणांना गिळते—जो राजा विरोध न करता राहतो आणि जो ब्राह्मण प्रवास करत नाही.
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते । अब्रुवन्परुषं किंचिदसतोऽनर्चयंस्तथा
जो माणूस या जगात दोन गोष्टी करतो—कधीही खोटं किंवा कठोर बोलत नाही आणि अयोग्य लोकांचा सन्मान करत नाही—तो खरा तेजस्वी होतो.
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ । स्त्रियः कामितकामिन्यो मूर्खाः पूजितपूजकाः
हे पुरुषसिंहा, दोन प्रकारचे पुरुष इतरांच्या अपेक्षेच्या विरुद्ध वागतात—ज्या स्त्रिया आपल्यावर प्रेम करणाऱ्यांवर प्रेम करतात आणि जे मूर्ख आपला सन्मान करणाऱ्यांचा सन्मान करतात.
द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ। यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः
दोन तीक्ष्ण काटे शरीराला कोरडे करतात—गरीब माणूस जो इच्छा करतो आणि जो दुर्बल असूनही रागावतो.
द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा । गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः
दोन जण आपल्याला निसर्गाच्या विरुद्ध वागताना शोभत नाहीत—जो गृहस्थ काहीच काम करत नाही आणि जो भिक्षुक कामात गुंतलेला असतो.
द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्योपरि तिष्ठतः। प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान्
हे राजन, दोन पुरुष स्वर्गाहूनही वरचे ठरतात—शक्तिमान असूनही संयमी असलेला आणि गरीब असूनही उदार असलेला.