यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः। समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते
ज्याच्या कामात थंडी, ऊन, भीती किंवा सुख यामुळे अडथळा येत नाही, समृद्धी असो वा प्रतिकूलता — तोच खरा विद्वान आहे.
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते। कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते
ज्याची बुद्धी संसारात धर्म आणि अर्थ यांच्यामागे लागलेली असते, आणि जो केवळ इच्छेसाठीच संपत्ती निवडतो — तोच खरा विद्वान आहे.
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते। किंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः
आपल्या ताकदीप्रमाणेच लोक प्रयत्न करतात, कामही करतात आणि तेवढेच साध्य करतात; पण विद्वान माणसं कधी कधी थोड्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतात.
क्षिप्रं विजानाति चिरं श्रृणोति विज्ञाय चार्थं भजते न कामात्। नासंपृष्टो ह्युपयुङ्क्ते परार्थे तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य
तो पटकन समजतो, दीर्घकाळ ऐकतो, आणि अर्थ समजल्यावर इच्छेने नव्हे तर योग्यतेने कृती करतो. इतरांसाठी विचारले नाही ते तो वापरत नाही; हीच विद्वानाची खरी ओळख आहे.
नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम्। आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः
जे मिळू शकत नाही ते ते इच्छित नाहीत, आणि जे गेलं त्यासाठी दुःख करत नाहीत; संकटातही विद्वान माणसं कधीच गोंधळत नाहीत.
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः। अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते
जो नीट विचार करूनच काम सुरू करतो, आणि कामात दिरंगाई करत नाही, ज्याचा वेळ वाया जात नाही आणि ज्याच्यावर स्वतःचा ताबा आहे — तोच खरा विद्वान आहे.
आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ
ते सज्जन कृत्यांत आनंद मानतात, कल्याणासाठी काम करतात आणि हितकर गोष्टींवर कधीही मत्सर करत नाहीत, हेच खरे विद्वान आहेत, हे भरतश्रेष्ठ.
न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते। गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते
स्वतःच्या सन्मानाने तो आनंदी होत नाही, आणि अपमानाने दुःखी होत नाही; जसा गंगेच्या खोल तळ्यात पाणी हलत नाही, तसा तो स्थिर असतो — असा माणूसच खरा विद्वान आहे.
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम्। उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते
जो सर्व जीवांची खरी ओळख जाणतो, सर्व कर्मांचा योग समजतो आणि लोकांमध्ये योग्य मार्ग ओळखतो — तोच खरा विद्वान आहे.
प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान्। आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते
ज्याचं बोलणं नेहमीच अर्थपूर्ण असतं, कथा रंगीबेरंगी असतात, जो तर्कशक्ती आणि समजूतदारपणाने युक्त असतो, आणि जो पटकन ग्रंथाचं स्पष्टीकरण करू शकतो — तोच विद्वान आहे.
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः
ज्याचं ऐकलेलं ज्ञान बुद्धीला अनुसरून असतं, आणि ज्याची बुद्धीही ज्ञानाला अनुसरते, ज्याची सज्जन वर्तणूक कधीही खंडित होत नाही — तोच खऱ्या अर्थाने विद्वान म्हणवतो.
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामेश्वर्यमेव च। विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते
जो मोठी संपत्ती आणि विद्या मिळवूनही गर्व न करता वावरतो — तोच खरा विद्वान आहे.
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः । अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः
जो अज्ञान असूनही गर्विष्ठ असतो, गरीब असूनही मोठेपणाचा गर्व करतो, आणि काम न करता संपत्ती मिळवू पाहतो — अशा माणसाला ज्ञानी लोक मूर्ख म्हणतात.
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति। मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते
जो स्वतःचा स्वार्थ सोडून दुसऱ्याचा स्वार्थ साधतो, आणि मित्रासाठी खोटं वागतो — त्यालाच मूर्ख म्हणतात.
अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत्। बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम्
जो नको असलेलं हवंहवंसे करतो, इच्छा सोडून देतो, आणि बलवानावर द्वेष धरतो, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम्
जो मित्राशी वैर करतो, मित्रावर राग धरतो आणि त्याला त्रास देतो, वाईट कृत्ये करतो, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते। चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ
जो प्रत्येक गोष्टीत शंका घेतो, कामे गुंतवतो आणि लवकर होणारे काम उशीराने करतो, तो मूर्ख आहे, हे भरतश्रेष्ठा.
श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति । सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम्
जो पितरांना श्राद्ध देत नाही, देवांची पूजा करत नाही आणि चांगला मित्र मिळवत नाही, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
अनाहूतः प्रविशति ह्यपृष्टो बहु भाषते। अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः
जो न बोलावता घरात शिरतो, न विचारता खूप बोलतो, अविश्वासूवर विश्वास ठेवतो, असा मूढ मनाचा मनुष्य सगळ्यात नीच आहे.
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा। यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः
जो स्वतः चुकीचा असूनही दुसऱ्यावर दोष टाकतो, आणि ज्याच्याकडे काहीच सामर्थ्य नाही तो रागावतो, असा मनुष्य सगळ्यात मोठा मूर्ख आहे.
आत्मनो बलमाज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम्। अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते
जो स्वतःची ताकद ओळखूनही धर्म आणि संपत्ती बाजूला ठेवतो, मिळणार नाही असं काही हवंहवंसं धरतो, त्याला इथे मूढबुद्धी म्हणतात.
अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शिष्यं न शास्ति च । कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम्
जो शिकवता येत नाही अशाला शिकवतो, राजा असून योग्य शिष्याला शिकवत नाही, आणि जो कंजूषाच्या संगतीत राहतो, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
एकः संपन्नमाश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् । योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः
जो एकटाच भरपूर अन्न खातो आणि सुंदर वस्त्र घालतो, पण आपल्या नोकरांशी काहीच वाटत नाही, त्याहून निर्दयी दुसरा कोण?
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः। भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते
एकटा पाप करतो, पण मोठा मनुष्य त्याचे फळ भोगतो; भोगणारे सुटतात, पण करणारा दोषाने बांधला जातो.
एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता। बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम्
धनुर्धारी सोडलेला बाण एकाला मारू शकतो किंवा नाही, पण बुद्धिमानाने सोडलेली बुद्धी संपूर्ण राज्यासह राजालाही नष्ट करू शकते.
एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु। पञ्च जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भवा
एकाच्या मदतीने दोन ठरव, तीन किंवा चार जणांसह वश करा, पाच जिंक, सहा ओळख, सात सोड आणि सुखी रहा.
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते। सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रपिप्लवः
एक विष प्राण घेतं, एकाला शस्त्र मारतं, पण वाईट सल्ल्याने राजा नष्ट झाला तर संपूर्ण राज्य आणि प्रजाही संपते.
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत्। एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात्
एकट्याने गोड पदार्थ खाऊ नये, एकट्याने धनाचा विचार करू नये, एकट्याने प्रवास करू नये, आणि इतर झोपले असताना एकटा जागू नये.
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे। सत्यं स्वगस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव
राजा, जे एकच आहे, दुसरं नाही, ते तुला कळलं नाही, तर सत्य हे आपल्या लोकांसाठी पायरी आहे, जसं समुद्र ओलांडायला नौका असते.
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते। यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः
क्षमावंत लोकांत एकच दोष असतो, दुसरा नाही; लोक जेव्हा त्याला क्षमेमुळे अशक्त समजतात, तेव्हाच तो दोष असतो.