श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैश्रेयसं वचः। अस्मिन्रादर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः
मला तुझे धर्मयुक्त, श्रेष्ठ आणि कल्याणकारी बोल ऐकायची इच्छा आहे. कारण या राजघराण्यात फक्त तुलाच खरोखर बुद्धिमान मानले जाते.
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत्। प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः
राजाला योग्य गुण असतील तर तो तिन्ही लोकांचा स्वामी होऊ शकतो. पण धृतराष्ट्रा, युधिष्ठिर तुझा दूत आहे आणि तूच त्याला पाठवले आहेस.
विपरीततरश्च त्वं भागधेये न संमतः। अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः
तुला भाग्याने उलटच लाभले आहे आणि तुला मान्यता नाही. तेज कमी झाल्यावर धर्मात्मा आणि धर्म जाणणारा मान्यता मिळत नाही.
आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात्। गुरुत्वात्त्वयि संप्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्षते
तुझ्यातील दयाळूपणा, करुणा, धर्म, सत्य, पराक्रम आणि मोठेपणामुळे अनेक जण दुःख सहन करतात.
दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा। एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि
दुर्योधन, सौबल, कर्ण आणि दुःशासन यांच्या हातात सत्ता देऊन तू कशी भरभराट शोधतोस?
आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता। यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते
स्वतःची ओळख, पुढाकार, सहनशीलता आणि नेहमी धर्माचे पालन — ज्याला संपत्ती भ्रष्ट करत नाही, तोच खरा पंडित समजला जातो.
एकस्माद्वृक्षाद्यज्ञपात्राणि राज- न्स्रुक्व द्रोणी पेठनीपीडने च। एतस्माद्राजन्ब्रुवतो मे निबोध एकस्माद्वै जायतेऽसच्च सच्च
राजा, एकाच झाडापासून यज्ञासाठी लागणारी सर्व पात्रे — म्हणजेच समिधा टाकायची चमचा, द्रोण, उखळ आणि दगड — बनवली जातात. यावरून, राजन, माझं म्हणणं नीट समजून घ्यावं: एकाच ठिकाणाहून खरे आणि खोटे दोन्हीही निर्माण होतात.
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते। अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम्
जो माणूस चांगल्या गोष्टींचा स्वीकार करतो आणि निंदनीय गोष्टी टाळतो, जो श्रद्धावान आहे, संशयी नाही — त्यालाच खरा विद्वान म्हणतात.
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीः स्तम्भो मान्यमानिता। यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते
राग, आनंद, गर्व, लाज, हट्ट, मान आणि अपमान — या सगळ्यांमुळे ज्याचा हेतू बदलत नाही, त्यालाच विद्वान म्हणतात.
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे। कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते
ज्याच्या कृत्यांची किंवा योजना इतरांना कळत नाही, पण त्याची फक्त कृतीच लोकांना दिसते — तोच खरा विद्वान समजला जातो.
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः। समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते
ज्याच्या कामात थंडी, ऊन, भीती किंवा सुख यामुळे अडथळा येत नाही, समृद्धी असो वा प्रतिकूलता — तोच खरा विद्वान आहे.
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते। कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते
ज्याची बुद्धी संसारात धर्म आणि अर्थ यांच्यामागे लागलेली असते, आणि जो केवळ इच्छेसाठीच संपत्ती निवडतो — तोच खरा विद्वान आहे.
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते। किंचिदवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः
आपल्या ताकदीप्रमाणेच लोक प्रयत्न करतात, कामही करतात आणि तेवढेच साध्य करतात; पण विद्वान माणसं कधी कधी थोड्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतात.
क्षिप्रं विजानाति चिरं श्रृणोति विज्ञाय चार्थं भजते न कामात्। नासंपृष्टो ह्युपयुङ्क्ते परार्थे तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य
तो पटकन समजतो, दीर्घकाळ ऐकतो, आणि अर्थ समजल्यावर इच्छेने नव्हे तर योग्यतेने कृती करतो. इतरांसाठी विचारले नाही ते तो वापरत नाही; हीच विद्वानाची खरी ओळख आहे.
नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम्। आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डितबुद्धयः
जे मिळू शकत नाही ते ते इच्छित नाहीत, आणि जे गेलं त्यासाठी दुःख करत नाहीत; संकटातही विद्वान माणसं कधीच गोंधळत नाहीत.
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः। अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते
जो नीट विचार करूनच काम सुरू करतो, आणि कामात दिरंगाई करत नाही, ज्याचा वेळ वाया जात नाही आणि ज्याच्यावर स्वतःचा ताबा आहे — तोच खरा विद्वान आहे.
आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ
ते सज्जन कृत्यांत आनंद मानतात, कल्याणासाठी काम करतात आणि हितकर गोष्टींवर कधीही मत्सर करत नाहीत, हेच खरे विद्वान आहेत, हे भरतश्रेष्ठ.
न हृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तप्यते। गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते
स्वतःच्या सन्मानाने तो आनंदी होत नाही, आणि अपमानाने दुःखी होत नाही; जसा गंगेच्या खोल तळ्यात पाणी हलत नाही, तसा तो स्थिर असतो — असा माणूसच खरा विद्वान आहे.
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम्। उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते
जो सर्व जीवांची खरी ओळख जाणतो, सर्व कर्मांचा योग समजतो आणि लोकांमध्ये योग्य मार्ग ओळखतो — तोच खरा विद्वान आहे.
प्रवृत्तवाक् चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान्। आशु ग्रन्थस्य वक्ता च यः स पण्डित उच्यते
ज्याचं बोलणं नेहमीच अर्थपूर्ण असतं, कथा रंगीबेरंगी असतात, जो तर्कशक्ती आणि समजूतदारपणाने युक्त असतो, आणि जो पटकन ग्रंथाचं स्पष्टीकरण करू शकतो — तोच विद्वान आहे.
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा । असंभिन्नार्यमर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः
ज्याचं ऐकलेलं ज्ञान बुद्धीला अनुसरून असतं, आणि ज्याची बुद्धीही ज्ञानाला अनुसरते, ज्याची सज्जन वर्तणूक कधीही खंडित होत नाही — तोच खऱ्या अर्थाने विद्वान म्हणवतो.
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामेश्वर्यमेव च। विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते
जो मोठी संपत्ती आणि विद्या मिळवूनही गर्व न करता वावरतो — तोच खरा विद्वान आहे.
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः । अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः
जो अज्ञान असूनही गर्विष्ठ असतो, गरीब असूनही मोठेपणाचा गर्व करतो, आणि काम न करता संपत्ती मिळवू पाहतो — अशा माणसाला ज्ञानी लोक मूर्ख म्हणतात.
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति। मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते
जो स्वतःचा स्वार्थ सोडून दुसऱ्याचा स्वार्थ साधतो, आणि मित्रासाठी खोटं वागतो — त्यालाच मूर्ख म्हणतात.
अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत्। बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम्
जो नको असलेलं हवंहवंसे करतो, इच्छा सोडून देतो, आणि बलवानावर द्वेष धरतो, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम्
जो मित्राशी वैर करतो, मित्रावर राग धरतो आणि त्याला त्रास देतो, वाईट कृत्ये करतो, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते। चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ
जो प्रत्येक गोष्टीत शंका घेतो, कामे गुंतवतो आणि लवकर होणारे काम उशीराने करतो, तो मूर्ख आहे, हे भरतश्रेष्ठा.
श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति । सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम्
जो पितरांना श्राद्ध देत नाही, देवांची पूजा करत नाही आणि चांगला मित्र मिळवत नाही, त्याला लोक मूढ मनाचा म्हणतात.
अनाहूतः प्रविशति ह्यपृष्टो बहु भाषते। अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः
जो न बोलावता घरात शिरतो, न विचारता खूप बोलतो, अविश्वासूवर विश्वास ठेवतो, असा मूढ मनाचा मनुष्य सगळ्यात नीच आहे.
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा। यश्च क्रुध्यत्यनीशानः स च मूढतमो नरः
जो स्वतः चुकीचा असूनही दुसऱ्यावर दोष टाकतो, आणि ज्याच्याकडे काहीच सामर्थ्य नाही तो रागावतो, असा मनुष्य सगळ्यात मोठा मूर्ख आहे.