अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दीं वारणावतम्। अवसानं भवत्वत्र किंचिदेकं च पञ्चमम्
अविश्ठळ, वृकस्थळ, माकंदी, वा वाराणावत — यापैकी कोणत्याही एका ठिकाणी आम्ही राहायला तयार आहोत.
भ्रातॄणां देहि पञ्चानां पञ्च ग्रामान्सुयोधन। शान्तिर्नोस्तु महाप्राज्ञ ज्ञातिभिः सह सञ्जय
सुयोधन, माझ्या पाच भावांना पाच गावे दे; म्हणजे आपल्यात आणि आपल्या नातेवाईकांत शांतता राहील, हे बुद्धिमान संजय.
भ्राता भ्रातरमन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम्। स्मयमानाः समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह
भाऊ भाऊच्या मागे जावो, वडील मुलासोबत एकत्र राहो; पांडव आणि कुरू, दोघेही हसतमुखाने एकत्र येवोत.
अक्षतान्कुरु पाञ्चालान्पश्येयमिति कामये। सर्वे सुमनसस्तात शाम्याय भरतर्षभ
भरतवंशातील वीर, मला पाञ्चाल लोक सुखरूप पाहायला आवडेल; सर्वजण शांततेसाठी चांगल्या मनाने वागोत.
अलमेव शमायास्मि तथा युद्धाय सञ्जय। धर्मार्थयोरलं चाहं मृदवे दारुणाय च
संजया, मी शांततेसाठी तयार आहे, आणि युद्धासाठीही; धर्म, अर्थ, सौम्यता किंवा कठोरता — सर्वासाठी मी सज्ज आहे.
द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः । विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय मा चिरम्
धृतराष्ट्र राजाने दारपालाला सांगितले — 'मला विदुरांना भेटायचं आहे, त्यांना लवकर इथे घेऊन ये.'
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् । ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति
धृतराष्ट्राने पाठवलेल्या दूताने विदुरांना सांगितले — 'महान राजा, या भूमीचा स्वामी, आपल्याला भेटायचं आहे, हे ज्ञानी विदुर.'
एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् । अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थं मां प्रतिवेदय
असं ऐकून विदुर राजवाड्यात गेले आणि दारपालाला म्हणाले — 'माझी बातमी धृतराष्ट्र राजांना कळवा.'
विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात्। द्रुष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम्
राजेंद्र, विदुर आपल्या आज्ञेने इथे आले आहेत. ते आपले पाय पाहू इच्छितात. त्यांना काय करावं हे सांगा, मला आदेश द्या.
प्रवेशय महाप्रज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् । अहं हि विदुरस्यास्य नाकल्पो जातु दर्शने
महाप्राज्ञ आणि दूरदृष्टी असलेले विदुर यांना आत येऊ द्या. कारण मी स्वतः विदुरांना भेटण्यास समर्थ नाही.
प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महारादजस्य धीमतः। न हि ते दर्शनेऽकल्पो जातु राजाऽब्रवीद्धि माम्
महान आणि बुद्धिमान राजाच्या अंतःपुरात तू प्रवेश कर. कारण राजाने मला सांगितले की, तो तुला भेटण्यास असमर्थ नाही.
ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम्
नंतर विदुर धृतराष्ट्रांच्या निवासस्थानी गेले आणि त्यांनी हात जोडून, चिंतनात मग्न असलेल्या राजाशी बोलले.
विदुरोऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस्तव शासनात्। यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम्
महाप्राज्ञा, मी विदुर आहे, आपल्या आज्ञेने आलो आहे. काही करावयाचे असेल तर मला सांगा.
सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः। अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति
विदुर, संजय आला, मला दोष दिला आणि निघून गेला. उद्या सभेमध्ये तो अजातशत्रूचे बोल सांगेल.
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया। तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम्
आज त्या कुरुवीराने काय बोलणार हे मला माहीत नाही. त्यामुळे माझ्या अंगाला जळजळ होते आणि मला झोप लागत नाही.
आग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि। तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि
माझ्या मनाला जळजळ होत असताना, तुझ्या मते जे हितकारक असेल ते सांग. कारण तु धर्म आणि अर्थ यात कुशल आहेस.
यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः । सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किं वक्ष्यतीत्येव मेऽद्य प्रचिन्ता
संजय पांडवांकडून परत आल्यापासून माझ्या मनाला शांतता मिळत नाही. सर्व इंद्रिये अस्वस्थ झाली आहेत आणि आज दिवसभर मी विचार करतोय, तो काय बोलणार?
तन्मे ब्रूहि विदुर त्वं यथाव- न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः । यथा न नस्तात हितं भवेच्च प्रजाश्च सर्वाः सुखिता भवेयुः
म्हणून, विदुर, अजातशत्रूच्या मनातील सर्व गोष्टी तुझ्या समजुतीप्रमाणे मला सांग, जेणेकरून आपले कल्याण होईल आणि सर्व लोक सुखी होतील.
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् । हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः
जेव्हा दुर्बलावर बलवान हल्ला करतो, साधनहीन, आपली संपत्ती गेलेला, कामात गुंतलेला किंवा चोर असतो, तेव्हा त्याला झोप लागत नाही.
कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप। कच्चिच्च परवित्तेषु गृद्ध्यन्न परितप्यसे
राजा, या मोठ्या दोषांचा स्पर्श तुला झालेला नाही ना? दुसऱ्याच्या संपत्तीवर तू लोभ करत नाहीस आणि त्यासाठी दुःखी होत नाहीस ना?
श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैश्रेयसं वचः। अस्मिन्रादर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसंमतः
मला तुझे धर्मयुक्त, श्रेष्ठ आणि कल्याणकारी बोल ऐकायची इच्छा आहे. कारण या राजघराण्यात फक्त तुलाच खरोखर बुद्धिमान मानले जाते.
राजा लक्षणसंपन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत्। प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः
राजाला योग्य गुण असतील तर तो तिन्ही लोकांचा स्वामी होऊ शकतो. पण धृतराष्ट्रा, युधिष्ठिर तुझा दूत आहे आणि तूच त्याला पाठवले आहेस.
विपरीततरश्च त्वं भागधेये न संमतः। अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः
तुला भाग्याने उलटच लाभले आहे आणि तुला मान्यता नाही. तेज कमी झाल्यावर धर्मात्मा आणि धर्म जाणणारा मान्यता मिळत नाही.
आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात्। गुरुत्वात्त्वयि संप्रेक्ष्य बहून्क्लेशांस्तितिक्षते
तुझ्यातील दयाळूपणा, करुणा, धर्म, सत्य, पराक्रम आणि मोठेपणामुळे अनेक जण दुःख सहन करतात.
दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा। एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि
दुर्योधन, सौबल, कर्ण आणि दुःशासन यांच्या हातात सत्ता देऊन तू कशी भरभराट शोधतोस?
आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता। यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते
स्वतःची ओळख, पुढाकार, सहनशीलता आणि नेहमी धर्माचे पालन — ज्याला संपत्ती भ्रष्ट करत नाही, तोच खरा पंडित समजला जातो.
एकस्माद्वृक्षाद्यज्ञपात्राणि राज- न्स्रुक्व द्रोणी पेठनीपीडने च। एतस्माद्राजन्ब्रुवतो मे निबोध एकस्माद्वै जायतेऽसच्च सच्च
राजा, एकाच झाडापासून यज्ञासाठी लागणारी सर्व पात्रे — म्हणजेच समिधा टाकायची चमचा, द्रोण, उखळ आणि दगड — बनवली जातात. यावरून, राजन, माझं म्हणणं नीट समजून घ्यावं: एकाच ठिकाणाहून खरे आणि खोटे दोन्हीही निर्माण होतात.
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते। अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डितलक्षणम्
जो माणूस चांगल्या गोष्टींचा स्वीकार करतो आणि निंदनीय गोष्टी टाळतो, जो श्रद्धावान आहे, संशयी नाही — त्यालाच खरा विद्वान म्हणतात.
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीः स्तम्भो मान्यमानिता। यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते
राग, आनंद, गर्व, लाज, हट्ट, मान आणि अपमान — या सगळ्यांमुळे ज्याचा हेतू बदलत नाही, त्यालाच विद्वान म्हणतात.
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे। कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते
ज्याच्या कृत्यांची किंवा योजना इतरांना कळत नाही, पण त्याची फक्त कृतीच लोकांना दिसते — तोच खरा विद्वान समजला जातो.