अभिवाद्य च वक्तव्यस्ततोऽस्माकं पितामहः । भवता शन्तनोर्वंशो निमग्नः पुनरुद्धृतः
आधी वंदन करून, आपण आपल्या पितामहांना असं म्हणा — 'आपल्यामुळे शंतनूंच्या वंशाला जी धोक्याची वेळ आली होती, ती आपण पुन्हा उभारी दिली आहे.'
स त्वं कुरु तथा तात स्वमतेन पितामह । यथा जीवन्ति ते पौत्राः प्रीतिमन्तः परस्परम्
म्हणून, पितामहांनो, आपण आपल्या मते जे योग्य ते करा, म्हणजे आपले नातवंडं एकमेकांशी प्रेमाने आणि सलोख्याने राहू शकतील.
तथैव विदुरं ब्रूयाः कुरूणां मन्त्रधारिणम्। अयुद्धं सौम्य भाषस्व हितकामो युधिष्ठिरे
तसंच, कुरूंच्या मंत्रधारक विदुरांना सांगावं — 'युधिष्ठिराच्या हितासाठी, सौम्य शब्दांनी शांततेचा आग्रह धरा.'
अथ दुर्योधनं ब्रूया राजपुत्रममर्षणम्। मध्ये कुरूणामासीनमनुनीय पुनः पुनः
मग, राजपुत्र दु:ख सहन करू शकत नाही असा दुर्योधन, जो कुरूंच्या मध्ये बसला आहे, त्याच्याशी पुन्हा पुन्हा प्रेमाने समजावून बोला.
अपापां यदुपैक्षस्त्वं कृष्णामेतां सभागताम् । तद्दुःखमतितिक्षाम मा वधीष्म कुरूनिति
त्याला असं सांगा — 'सभेत असताना या निरपराध कृष्णेला दुर्लक्ष केलंत; तो अपमान आपण सहन केला, पण आता कुरूंचा नाश करू नका.'
एवं पूर्वापरान्क्लेशानतितिक्षन्त पाण्डवाः। बलीयांसोऽपि सन्तो यत्तत्सर्वं कुरवो विदुः
पांडवांनी पूर्वीचे आणि नंतरचे सगळे हाल सहन केले, जरी ते बलवान असले तरी; हे सर्व कुरू लोकांना माहीत आहे.
यन्नः प्रव्राजयेः सौम्य अजिनैः प्रतिवासितान्। तद्दुःखमतितिक्षाम मा वधीषय कुरूनिति
'सौम्य, तू आम्हाला मृगचर्म घालून वनवासाला पाठवलंस, ते दुःखही आम्ही सहन केलं; आता कुरूंचा नाश करू नकोस.'
यत्कुन्तीं समतिक्रम्य कृष्णां केशेष्वधर्षयत्। दुःशासनस्तेऽनुमते तच्चास्माभिरुपेक्षितम्
कुंतीला दुर्लक्ष करून, तुझ्या संमतीने दुःशासनाने कृष्णेचे केस ओढले, तेही आम्ही दुर्लक्ष केलं.
अथोचितं स्वकं भागं लभेमहि परन्तप। निवर्तय परद्रव्याद्बुद्धिं गृद्धां नरर्षभ
आता, शत्रूंना हरवणाऱ्या, आम्हाला आमचा योग्य हिस्सा मिळू दे; दुसऱ्याच्या मालाची लालसा मनातून काढून टाक.
शान्तिरेवं भवेद्राजन्प्रीतिश्चैव परस्परम् । राज्यैकदेशमपि नः प्रयच्छ शममिच्छताम्
राजा, असं केल्याने आपल्यात शांतता आणि प्रेम राहील; आम्हाला राज्याचा एक भाग जरी दिलास, तरी आम्ही समाधान मानू.
अविस्थलं वृकस्थलं माकन्दीं वारणावतम्। अवसानं भवत्वत्र किंचिदेकं च पञ्चमम्
अविश्ठळ, वृकस्थळ, माकंदी, वा वाराणावत — यापैकी कोणत्याही एका ठिकाणी आम्ही राहायला तयार आहोत.
भ्रातॄणां देहि पञ्चानां पञ्च ग्रामान्सुयोधन। शान्तिर्नोस्तु महाप्राज्ञ ज्ञातिभिः सह सञ्जय
सुयोधन, माझ्या पाच भावांना पाच गावे दे; म्हणजे आपल्यात आणि आपल्या नातेवाईकांत शांतता राहील, हे बुद्धिमान संजय.
भ्राता भ्रातरमन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम्। स्मयमानाः समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह
भाऊ भाऊच्या मागे जावो, वडील मुलासोबत एकत्र राहो; पांडव आणि कुरू, दोघेही हसतमुखाने एकत्र येवोत.
अक्षतान्कुरु पाञ्चालान्पश्येयमिति कामये। सर्वे सुमनसस्तात शाम्याय भरतर्षभ
भरतवंशातील वीर, मला पाञ्चाल लोक सुखरूप पाहायला आवडेल; सर्वजण शांततेसाठी चांगल्या मनाने वागोत.
अलमेव शमायास्मि तथा युद्धाय सञ्जय। धर्मार्थयोरलं चाहं मृदवे दारुणाय च
संजया, मी शांततेसाठी तयार आहे, आणि युद्धासाठीही; धर्म, अर्थ, सौम्यता किंवा कठोरता — सर्वासाठी मी सज्ज आहे.
द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः । विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय मा चिरम्
धृतराष्ट्र राजाने दारपालाला सांगितले — 'मला विदुरांना भेटायचं आहे, त्यांना लवकर इथे घेऊन ये.'
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् । ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति
धृतराष्ट्राने पाठवलेल्या दूताने विदुरांना सांगितले — 'महान राजा, या भूमीचा स्वामी, आपल्याला भेटायचं आहे, हे ज्ञानी विदुर.'
एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् । अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थं मां प्रतिवेदय
असं ऐकून विदुर राजवाड्यात गेले आणि दारपालाला म्हणाले — 'माझी बातमी धृतराष्ट्र राजांना कळवा.'
विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात्। द्रुष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम्
राजेंद्र, विदुर आपल्या आज्ञेने इथे आले आहेत. ते आपले पाय पाहू इच्छितात. त्यांना काय करावं हे सांगा, मला आदेश द्या.
प्रवेशय महाप्रज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् । अहं हि विदुरस्यास्य नाकल्पो जातु दर्शने
महाप्राज्ञ आणि दूरदृष्टी असलेले विदुर यांना आत येऊ द्या. कारण मी स्वतः विदुरांना भेटण्यास समर्थ नाही.
प्रविशान्तःपुरं क्षत्तर्महारादजस्य धीमतः। न हि ते दर्शनेऽकल्पो जातु राजाऽब्रवीद्धि माम्
महान आणि बुद्धिमान राजाच्या अंतःपुरात तू प्रवेश कर. कारण राजाने मला सांगितले की, तो तुला भेटण्यास असमर्थ नाही.
ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम् । अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम्
नंतर विदुर धृतराष्ट्रांच्या निवासस्थानी गेले आणि त्यांनी हात जोडून, चिंतनात मग्न असलेल्या राजाशी बोलले.
विदुरोऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस्तव शासनात्। यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम्
महाप्राज्ञा, मी विदुर आहे, आपल्या आज्ञेने आलो आहे. काही करावयाचे असेल तर मला सांगा.
सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः। अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति
विदुर, संजय आला, मला दोष दिला आणि निघून गेला. उद्या सभेमध्ये तो अजातशत्रूचे बोल सांगेल.
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया। तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम्
आज त्या कुरुवीराने काय बोलणार हे मला माहीत नाही. त्यामुळे माझ्या अंगाला जळजळ होते आणि मला झोप लागत नाही.
आग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि। तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि
माझ्या मनाला जळजळ होत असताना, तुझ्या मते जे हितकारक असेल ते सांग. कारण तु धर्म आणि अर्थ यात कुशल आहेस.
यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः । सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किं वक्ष्यतीत्येव मेऽद्य प्रचिन्ता
संजय पांडवांकडून परत आल्यापासून माझ्या मनाला शांतता मिळत नाही. सर्व इंद्रिये अस्वस्थ झाली आहेत आणि आज दिवसभर मी विचार करतोय, तो काय बोलणार?
तन्मे ब्रूहि विदुर त्वं यथाव- न्मनीषितं सर्वमजातशत्रोः । यथा न नस्तात हितं भवेच्च प्रजाश्च सर्वाः सुखिता भवेयुः
म्हणून, विदुर, अजातशत्रूच्या मनातील सर्व गोष्टी तुझ्या समजुतीप्रमाणे मला सांग, जेणेकरून आपले कल्याण होईल आणि सर्व लोक सुखी होतील.
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् । हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः
जेव्हा दुर्बलावर बलवान हल्ला करतो, साधनहीन, आपली संपत्ती गेलेला, कामात गुंतलेला किंवा चोर असतो, तेव्हा त्याला झोप लागत नाही.
कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप। कच्चिच्च परवित्तेषु गृद्ध्यन्न परितप्यसे
राजा, या मोठ्या दोषांचा स्पर्श तुला झालेला नाही ना? दुसऱ्याच्या संपत्तीवर तू लोभ करत नाहीस आणि त्यासाठी दुःखी होत नाहीस ना?