पराजितान्पाण्डवेयांस्तु वाचो रौद्रा रूक्षा भाषते धार्तराष्ट्रः । गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्तो दुर्योधनं स्मारयिता हि काले
जर पांडव पराभूत झाले, तर दुर्योधन कठोर आणि कडवट शब्द बोलेल; पण गदाधारी, सावध भीमसेन योग्य वेळी दुर्योधनाला त्याच्या वचनाची आठवण करून देईल.
सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः । दुःशासनः पुष्कफले समृद्धे मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी
सयोधन म्हणजे क्रोधाने भरलेला मोठा वृक्ष आहे; कर्ण त्याचा खोड आहे, शकुनी त्याच्या फांद्या आहेत; दुःशासन त्याचे भरपूर फळ आहे, आणि मूळ म्हणजे विवेकशून्य राजा धृतराष्ट्र.
युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः । माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च
युधिष्ठिर हा धर्ममय मोठा वृक्ष आहे; अर्जुन त्याचा खोड आहे, भीमसेन आणि त्याचे भाऊ त्याच्या फांद्या आहेत; माद्रीचे दोन पुत्र त्याची फुले आणि फळे आहेत; मी, ब्रह्मा आणि ब्राह्मण हे त्याचे मूळ आहोत.
वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रः सिंहा वने सञ्जय पाण्डवेयाः। सिंहाभिगुप्तं न वनं विनश्येत् सिंहो न नश्येत वनाभिगुप्तः
राजा धृतराष्ट्र आणि त्याचे पुत्र हे जणू एक जंगल आहे, संजय, आणि पांडव त्या जंगलातील सिंह आहेत; सिंहांनी राखलेले जंगल कधीही नष्ट होत नाही, आणि जंगलाने राखलेला सिंहही टिकून राहतो.
निर्वनो वध्यते सिंहो निःसिंहं वध्यते वनम्। तस्मात्सिंहो वनं रक्षेद्वनं सिंहं च पालयेत्
जंगलाशिवाय सिंह मारला जातो, आणि सिंहाशिवाय जंगलही नष्ट होते; म्हणून सिंहाने जंगलाचे रक्षण करावे, आणि जंगलाने सिंहाचे जपावे.
वनं राजा धृतराष्ट्रः वने व्याघ्राश्च पाण्डवाः। मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं व्याघ्रा नेशुर्वनं विना
राजा धृतराष्ट्र हे जंगल आहे, आणि पांडव त्या जंगलातील वाघ आहेत; जंगलासह वाघ नष्ट करू नको, कारण वाघ जंगलाशिवाय जगू शकत नाहीत.
निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम्। तस्माद्व्याघ्रो वनं रक्षेद्वयं व्याघ्रं च पालयेत्
जंगलाशिवाय वाघ मारला जातो, आणि वाघांशिवाय जंगल तोडले जाते; म्हणून वाघाने जंगलाचे रक्षण करावे, आणि आपण वाघाचे जपावे.
लताधर्मा धार्तराष्ट्राः सालाः सञ्जय पाण्डवाः। न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता
धृतराष्ट्राचे पुत्र हे वेलीसारखे आहेत, आणि पांडव, संजय, हे मोठ्या झाडांसारखे आहेत; मोठ्या झाडाशिवाय वेली कधीही वाढू शकत नाहीत.
स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिन्दमाः। यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिपः
पार्थांचे पुत्र सेवा करण्यासाठी तयार आहेत, आणि हे वीर युद्धासाठीही सज्ज आहेत; राजा धृतराष्ट्राने राजाला शोभेल असेच कर्तव्य पार पाडावे.
स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः। योधाः समर्थास्तद्विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम्
पांडव हे मोठ्या मनाचे, धर्माचे पालन करणारे आणि शांततेत स्थिर आहेत; त्यांचे योद्धेही समर्थ आहेत—हे ज्ञानी, सत्य कधीही लपवू नकोस.
आमन्त्रये त्वां नरदेवदेव गच्छाम्यहं पाण्डव स्वस्ति तेऽस्तु। कच्चिन्न वाचा वृजिनं हि किंचि- दुच्चारितं मे मनसोऽभिषङ्गात्
राजाधिराज, मी तुला निरोप देतो; आता मी निघतो, पांडुपुत्रा—तुला शुभेच्छा असोत. माझ्या मनात अस्वस्थता आल्यामुळे मी काही चुकीचे किंवा अनुचित बोललो नसेन अशी आशा आहे.
जनार्दनं भीमसेनार्जुनौ च माद्रीसुतौ सात्यकिं चेकितानम् । आमन्त्र्य गच्छामि शिवं सुखं वः सौम्येन मां पश्यत चक्षुषा नृपाः
जनार्दन, भीमसेन, अर्जुन, माद्रीचे पुत्र, सात्यकी आणि चेकितान—सर्वांना मी निरोप देतो; मी निघतो, तुम्हा सर्वांना शुभ आणि सुख लाभो. राजांनो, सौम्य दृष्टीने माझ्याकडे पाहा.
अनुज्ञातः सञ्जय स्वस्ति गच्छ न नः स्मरस्यप्रियं जातु विद्वन्। विद्मश्च त्वां ते च वयं च सर्वे शुद्धात्मानं मध्यगतं सभास्थम्
संजय, तुला परवानगी आहे—शुभेच्छा घेऊन जा. तू कधीही आम्हाला अप्रिय बोलला नाहीस, ज्ञानी. आम्ही सर्व तुला ओळखतो, आणि तू आम्हाला ओळखतोस—शुद्ध अंतःकरणाचा, निःपक्ष आणि सभेत नेहमी असलेला म्हणून.
आप्तो दूतः सञ्जय सुप्रियोऽसि कल्याणवाक् शीलवांस्तृप्तिमांश्च। न मुह्येस्त्वं सञ्जय जातु मत्या न च क्रुद्ध्येरुच्यमानोऽपि तत्त्वम्
संजय, तू आमचा विश्वासू आणि प्रिय दूत आहेस, शुभ बोलणारा, चांगल्या स्वभावाचा आणि समाधानी आहेस. तू कधीही बुद्धी गमावत नाहीस, संजय, आणि तुझ्या बोलण्याला विरोध झाला तरी कधीही रागावत नाहीस.
न मर्मगां जातु वक्ताऽसि रूक्षां नोपश्रुतिं कटुकां नोति शुष्काम्। धर्मारामामर्थवतीमहिंस्रा- मेतां वाचं तव जानीम सूत
तू कधीही कुणाच्या मनाला दुखावणारे, कठोर किंवा कडवट, कोरडे शब्द बोलत नाहीस. तुझी वाणी नेहमी धर्मयुक्त, अर्थपूर्ण आणि कुणालाही न दुखावणारी असते—हे आम्हाला माहीत आहे, सूत.
त्वमेव नः प्रियतमोऽसि दूत इहागच्छेद्विदुरो वा द्वितीयः। अभीक्ष्णदृष्टोऽसि पुरातनस्त्वं धनञ्जयस्यात्मसमः सखाऽसि
तूच आमचा सर्वात प्रिय दूत आहेस; जर तू नाहीस, तर विदुराने दुसऱ्यांदा यावे. तू नेहमी आमच्यात येतोस, जुना ओळखीचा आहेस, आणि धनंजयाचा तू आत्म्यासारखा जिवलग मित्र आहेस.
इतो गत्वा सञ्जय क्षिप्रमेव उपातिष्ठेथा ब्राह्मणान्ये तदर्हाः। विशुद्धवीर्याश्चरणोपपन्नाः कुले जाताः सर्वधर्मापपन्नाः
इथून लगेच निघून जा, संजय, आणि आदर करण्यास पात्र असलेल्या त्या ब्राह्मणांना भेट. ज्यांची शक्ती शुद्ध आहे, आचरण उत्तम आहे, जे चांगल्या घरात जन्मले आहेत आणि सर्व सद्गुणांनी युक्त आहेत.
स्वाध्यायिनो ब्राह्मणा भिक्षवश्च तपस्विनो ये च नित्या वनेषु । अभिवाद्य तान्मद्वचनेन वृद्धां- स्तथैव तान्कुशलं तात पृच्छेः
जे ब्राह्मण वेदाध्ययन करतात, भिक्षा मागतात, जे नेहमी जंगलात तपश्चर्या करतात—त्यांना माझ्या वतीने नमस्कार कर आणि त्या वडीलधाऱ्यांचीही कुशल विचार.
पुरोहितं धृतराष्ट्रस्य राज्ञ- स्तथाचार्यानृत्विजो ये च तस्य। तांश्चैवत्वं सहितान्वै यथावत् सङ्गच्छेथाः कुशलेनैव सूत
धृतराष्ट्र राजाचे पुरोहित, त्याचे गुरु आणि यज्ञ करणारे जे आहेत—त्यांना योग्य रीतीने एकत्र भेट आणि नम्रपणे त्यांची कुशल विचार, सुत.
अश्रोत्रिया ये च वसन्ति वृद्धा मनस्विनः शीलबलोपपन्नाः । आशंसन्तोऽस्माकमनुस्मरन्तो यथाशक्ति धर्ममात्रां चरन्तः
जे वृद्ध पुरुष तिथे राहतात, जरी त्यांना वेदांचे ज्ञान नसेल, पण जे विचारशील, चांगल्या स्वभावाचे आणि बळकट आहेत, जे आमच्यावर आशा ठेवतात, आम्हाला आठवतात आणि आपल्या शक्तीनुसार धर्माचे पालन करतात—
तेषां सर्वषां कुशलं स्म पृच्छेः
त्यांच्या सर्वांची कुशल विचार.
आचार्य इष्टो नयगो विधेयो वेदानभीप्सन्ब्रह्मचर्यं चचार। योऽस्त्रं चतुष्पात्पुनरेव चक्रे द्रोणः प्रसन्नोऽभिवाद्यस्त्वयासौ
जो गुरु आदरणीय आहे, योग्य मार्ग दाखवतो, आज्ञाधारक आहे, ज्याने वेद मिळवण्यासाठी ब्रह्मचर्य पाळले, आणि पुन्हा चार प्रकारची शस्त्रविद्या शिकली—तो द्रोण प्रसन्न आहे, त्याला तू नमस्कार कर.
अधीतविद्यश्चरणोपपन्नो योऽस्त्रं चतुष्पात्पुनरेव चक्रे। गन्धर्वपुत्रप्रतिमं तरस्विनं तमश्वत्थामानं कुशलं स्म पृच्छेः
जो विद्वान आहे, उत्तम आचारधर्म पाळतो, पुन्हा चार प्रकारची शस्त्रविद्या शिकला, आणि ज्याची गती गंधर्वपुत्रासारखी आहे—त्या अश्वत्थाम्याची कुशल विचार.
शारद्वतस्यावसथं स्म गत्वा महारथस्यात्मविदां वरस्य। त्वं मामभीक्ष्णं परिकीर्तयन्वै कृपस्य पादौ सञ्जय पाणिना स्पृशेः
शारद्वत या महान रथी, आत्मज्ञानात श्रेष्ठ यांच्या घरी जाऊन, तिथे वारंवार माझा उल्लेख कर आणि कृपाचार्यांच्या पायांना हात लाव, संजय.
यस्मिन्शौर्यमानृशंस्यं तपश्च प्रज्ञा शीलं श्रुतरूपे धृतिश्च। पादौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य भीष्मस्य मां तत्र निवेदयेथाः
ज्याच्यात शौर्य, दयाळूपणा, तपश्चर्या, बुद्धी, चांगुलपणा, विद्या आणि स्थैर्य आहे—त्या कौरवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भीष्मांच्या पायांना धरून तिथे माझा नमस्कार कळव.
प्रज्ञाचक्षुर्यः प्रणेता कुरूणां बहुश्रुतो वृद्धसेवी मनीषी। तस्मै राज्ञे स्थविरायाभिवाद्य आचक्षीथाः सञ्जय मामरोगम्
ज्याची बुद्धी डोळ्यासारखी आहे, जो कौरवांचा मार्गदर्शक आहे, अनेक गोष्टी जाणणारा, वडीलधाऱ्यांची सेवा करणारा, विचारशील—त्या वृद्ध राजाला नमस्कार करून, संजय, माझी कुशलता त्याला सांग.
ज्येष्ठः पुत्रो धृतराष्ट्रस्य मन्दो मूर्खः शठः सञ्जय पापशीलः। यस्यापवादः पृथिवीं याति सर्वां सुयोधनं कुशलं तात पृच्छेः
धृतराष्ट्राचा ज्येष्ठ मुलगा, मंदबुद्धी, मूर्ख, कपटी, वाईट वागणारा, ज्याची बदनामी साऱ्या पृथ्वीवर पसरली आहे—त्या सुयोधनाची कुशल विचार, बाळा.
भ्राता कनीयानपि तस्य मन्द- स्तथाशीलः सञ्जय सोपि शश्वत्। महेष्वासः शूरतमः कुरूणां दुःशासनः कुशलं तात वाच्यः
त्याचा धाकटा भाऊही तसाच मंदबुद्धी आणि वाईट स्वभावाचा, नेहमीच तसाच, मोठा धनुर्धारी, कौरवांमध्ये पराक्रमी—त्या दुःशासनाची कुशल विचार, बाळा.
यस्य कामो वर्तते नित्यमेव नान्यः शमाद्भारतानामिति स्म। स बाह्लिकानामृषभो मनीषी पुनर्यथा माऽभिवदेत्प्रसन्नः
ज्याची इच्छा नेहमीच प्रबळ असते, आणि भारतांमध्ये दुसरा कोणीही शांत नाही—तो बाहीकांचा प्रमुख, बुद्धिमान आहे; त्याला तो प्रसन्न असेल तसे नमस्कार कर.
भूरिश्रवास्तात निपातयोधी महेष्वासो रथिनामुत्तमोऽग्र्यः । गत्वा स्म तं मद्वचनेन ब्रूयाः शल्यं तथा मद्वचनात्प्रतीतः
भूरिश्रवा, बाळा, प्रसिद्ध योद्धा, मोठा धनुर्धारी, रथींत श्रेष्ठ—त्याच्याकडे जाऊन माझ्या वतीने बोल, आणि शल्यालाही माझ्या वतीने नमस्कार कर.