तत्र पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते सोऽयं दोषः कुरुभिस्तीव्ररूपः । अधर्मज्ञैर्धर्ममबुध्यमानैः प्रादुर्भूतः सञ्जय साधु तन्न
तेथे दुष्टांचा वध केल्याने पुण्य मिळते, पण कुरूंच्या कडे हा मोठा दोष निर्माण झाला आहे. धर्माची समज नसलेल्या, धर्म ओळखू न शकणाऱ्यांमुळे हे घडले आहे, संजय, आणि हे योग्य नाही.
तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो धर्म्यं हरेत्पाण्डवानामकस्मात्। नावेक्षन्ते राजधर्मं पुराणं तदन्वयाः कुरवः सर्व एव
तेथे धृतराष्ट्र राजा आणि त्याचे पुत्र पांडवांचे हक्काचे राज्य अन्यायाने घेत आहेत. त्यांना जुना राजधर्म आठवत नाही, आणि सर्व कुरू त्यांच्याच मागे चालले आहेत.
स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः । उभौ गर्ह्यौ भवतः सञ्जयैतौ किं वै पृथत्कं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे
जिथे चोर लपून धन चोरतो किंवा कुणी उघडपणे जबरदस्तीने घेतो, दोघेही दोषीच आहेत, संजय. मग धृतराष्ट्राच्या मुलात आणि यांच्यात काय फरक आहे?
सोऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं यमिच्छति क्रोधवशानुगामी। भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट- स्तं नः कस्मादाददीरन्परे वै
तो लोभामुळे यालाच धर्म समजतो, आणि रागाच्या आहारी जाऊन हवे ते मिळवू पाहतो. पण पांडवांचा वाटा ठरलेला आहे, मग इतरांनी तो आमच्याकडून का घ्यावा?
अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधोऽपि श्लाघ्यः पित्र्यं पपराज्याद्विशिष्टम्। एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणा- नाचक्षीथाः सञ्जय राजमध्ये
या स्थितीत लढता लढता आमचा मृत्यू जरी झाला, तरी तो गौरवास्पदच आहे, कारण वडिलोपार्जित राज्य परक्याच्या राज्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. हे कुरूंचे जुने धर्म संजय, राजांच्या सभेत सांग.
एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः। इदं पुनः कर्म पापीय एव सभामध्ये पश्य वत्तं कुरूणाम्
हे सर्व गर्वाने आणि मृत्यूच्या छायेत सापडलेले आहेत, आणि धृतराष्ट्राच्या मुलाने त्यांना एकत्र केले आहे. हे कर्म पुन्हा अधिक पापाचे आहे—सभेत कुरूंचा नाश पाहा.
प्रियं भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम्। यदुपैक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः कामानिगेनोपरुद्धां व्रजन्तीम्
पांडवांची प्रिय पत्नी, यशस्विनी, सद्गुणी द्रौपदी, कामाच्या वश झालेल्यांनी अडवली असता, भीष्म व इतर कुरूंनी तिला तसे जाताना पाहिले.
तां चेत्तदा ते सकुमारवृद्धा अवारयिष्यन्कुरवः समेताः । मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत् पुत्राणां च कृतमस्याभविष्यत्
त्या वेळी, जर सर्व कुरू, त्यांच्या मुलांसह आणि वडिलधाऱ्यांसह, एकत्र येऊन हे थांबवले असते, तर धृतराष्ट्राने मला हवे ते केले असते आणि त्याच्या मुलांचे पाप घडले नसते.
दुःशासनः प्रतिलोम्यान्निनाय सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम्। सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य नान्यं क्षत्तुर्नाथमवाप किंचित्
दुःशासनाने कृष्णेला तिच्या सासऱ्यांच्या आणि सभेच्या मध्ये ओढून नेले. ती तिथे नेली गेल्यावर, दुःखाने इधर-उधर पाहू लागली, पण तिला कुठेच रक्षण करणारा किंवा आधार मिळाला नाही.
कार्पण्यादेव सहितास्तत्र भूपा नाशक्नुवन्प्रतिवक्तुं सभायाम्। एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो धर्मबुद्ध्या प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम्
त्या वेळी, दया वाटून, उपस्थित राजे सभेत काही बोलू शकले नाहीत. फक्त एक सारथी, धर्माची समज असलेला, योग्य शब्द बोलून, अल्पबुद्धी असणाऱ्याला उत्तर दिले.
अबुद्ध्वा त्वं धर्ममेतं सभाया- अथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम् । कृष्णा त्वेतत्कर्म चकार शुद्धं सुदुष्करं तत्र सभां समेत्य
सभेत हा धर्म कळला नाही, तरी तू पांडवाला उपदेश करायला निघाला आहेस. कृष्णेने मात्र, सभेत जाऊन, शुद्ध आणि अतिशय कठीण असे कृत्य केले.
येन कृच्छ्रात्पाण्डवानुज्जहार तथाऽऽत्मानं नौरिव सागरौघात्। यत्राब्रवीत्सूतपुत्रः सभायां कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे
ज्यामुळे तिने मोठ्या प्रयत्नाने पांडवांना आणि स्वतःला वाचवले, जणू एखाद्या नौकेने समुद्राच्या लाटांतून सुटका केली. तिथेच सारथ्याच्या मुलाने सभेत, सासऱ्यांच्या जवळ उभ्या असलेल्या कृष्णेला बोलले.
न ते गतिर्विद्यते याज्ञसेनि प्रपद्येथा धार्तराष्ट्रस्य वेश्म। पराजितास्ते पतयो न सन्ति पतिं चान्यं भामिनि त्वं वृणीष्व
याज्ञसेनी, तुझ्यासाठी आता दुसरा मार्ग नाही; तुला धृतराष्ट्राच्या घरात जावेच लागेल. तुझे पती पराभूत झाले आहेत, ते तुझे रक्षण करू शकत नाहीत—सुंदर स्त्री, दुसरा पती निवड.
यो बीभत्सोर्हृदये प्रोत आसी- दस्थि छिन्दन्मर्मघाती सुघोरः । कर्णाच्छरो वाङ्भयस्तिग्मतेजाः प्रतिष्ठितो हृदये फाल्गुनस्य
भीमाच्या हृदयात खोलवर रुतलेला, हाडे आणि मर्मस्थान छेदणारा तो भयंकर बाण, किंवा कर्णाचा तीक्ष्ण आणि भीतीदायक बाण, अर्जुनाच्या हृदयात खोल बसला होता.
कृष्णाजिनानि परिधित्समानान् दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत्। एते सर्वे षण्डतिला विनष्टाः क्षयं गता नरकं दीर्घकालम्
जेव्हा ते सर्व कृष्णाजिने घालायला निघाले, तेव्हा दुःशासनाने कटू शब्द बोलले—'हे सर्व शंढ आहेत, नष्ट झाले आहेत, त्यांचा विनाश झाला आहे आणि ते दीर्घकाळ नरकात राहतील.'
द्यूते वाक्यं गर्ह्यमेवं यथोक्तम्
जुगाराच्या खेळात असे निंदनीय बोलले गेले.
स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं समाधातुं कार्यमेतद्विपन्नम् । ` जानासि त्वं धार्तराष्ट्रस्य मोहं दुरात्मनः पापवशानुगस्य
मी स्वतः तिथे जाऊन हे बिघडलेले काम पुन्हा सुरळीत करावे अशी माझी इच्छा आहे. तुला माहित आहे, धृतराष्ट्राचा मुलगा कसा भ्रमित आहे, दुष्ट आणि पापाच्या मार्गावर चालणारा आहे.
अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं शमं कुरूणामपि चेच्छकेयम्। पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात्
जर मी पांडवांचा हक्क परत मिळवून दिला आणि कुरूंमध्ये शांतता आणली, तर मला मोठे पुण्य मिळेल आणि कुरू मृत्यूच्या फासातून सुटतील.
अपि मे वाचं भाषमाणस्य काव्यां धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम् । अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समक्षं मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः
मी जेव्हा या धर्मयुक्त, अर्थपूर्ण आणि कुणालाही न दुखावणाऱ्या गोष्टी बोलतो, तेव्हा धृतराष्ट्राचे पुत्र तुमच्यासमोर त्या ऐकले असते, आणि मी आल्यावर कुरू लोकांनी मला सन्मान दिला असता.
अतोऽन्यथा रथिना फाल्गुनेन भीमेन चैवाहवदंशितेन। बलोत्सिक्तान्धार्तराष्ट्रांश्च विद्धि प्रदह्यमानान्कर्मणा स्वेन पापान्
पण जर असं घडलं नाही, तर हे समज की धृतराष्ट्राचे पुत्र आपल्या सामर्थ्याचा गर्व बाळगून, अर्जुन आणि युद्धाला नेहमी तयार असलेल्या भीमाच्या हातून, आपल्या वाईट कर्मांनीच नष्ट होतील.
पराजितान्पाण्डवेयांस्तु वाचो रौद्रा रूक्षा भाषते धार्तराष्ट्रः । गदाहस्तो भीमसेनोऽप्रमत्तो दुर्योधनं स्मारयिता हि काले
जर पांडव पराभूत झाले, तर दुर्योधन कठोर आणि कडवट शब्द बोलेल; पण गदाधारी, सावध भीमसेन योग्य वेळी दुर्योधनाला त्याच्या वचनाची आठवण करून देईल.
सुयोधनो मन्युमयो महाद्रुमः स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः । दुःशासनः पुष्कफले समृद्धे मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी
सयोधन म्हणजे क्रोधाने भरलेला मोठा वृक्ष आहे; कर्ण त्याचा खोड आहे, शकुनी त्याच्या फांद्या आहेत; दुःशासन त्याचे भरपूर फळ आहे, आणि मूळ म्हणजे विवेकशून्य राजा धृतराष्ट्र.
युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः । माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे मूलं त्वहं ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च
युधिष्ठिर हा धर्ममय मोठा वृक्ष आहे; अर्जुन त्याचा खोड आहे, भीमसेन आणि त्याचे भाऊ त्याच्या फांद्या आहेत; माद्रीचे दोन पुत्र त्याची फुले आणि फळे आहेत; मी, ब्रह्मा आणि ब्राह्मण हे त्याचे मूळ आहोत.
वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रः सिंहा वने सञ्जय पाण्डवेयाः। सिंहाभिगुप्तं न वनं विनश्येत् सिंहो न नश्येत वनाभिगुप्तः
राजा धृतराष्ट्र आणि त्याचे पुत्र हे जणू एक जंगल आहे, संजय, आणि पांडव त्या जंगलातील सिंह आहेत; सिंहांनी राखलेले जंगल कधीही नष्ट होत नाही, आणि जंगलाने राखलेला सिंहही टिकून राहतो.
निर्वनो वध्यते सिंहो निःसिंहं वध्यते वनम्। तस्मात्सिंहो वनं रक्षेद्वनं सिंहं च पालयेत्
जंगलाशिवाय सिंह मारला जातो, आणि सिंहाशिवाय जंगलही नष्ट होते; म्हणून सिंहाने जंगलाचे रक्षण करावे, आणि जंगलाने सिंहाचे जपावे.
वनं राजा धृतराष्ट्रः वने व्याघ्राश्च पाण्डवाः। मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं व्याघ्रा नेशुर्वनं विना
राजा धृतराष्ट्र हे जंगल आहे, आणि पांडव त्या जंगलातील वाघ आहेत; जंगलासह वाघ नष्ट करू नको, कारण वाघ जंगलाशिवाय जगू शकत नाहीत.
निर्वनो वध्यते व्याघ्रो निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम्। तस्माद्व्याघ्रो वनं रक्षेद्वयं व्याघ्रं च पालयेत्
जंगलाशिवाय वाघ मारला जातो, आणि वाघांशिवाय जंगल तोडले जाते; म्हणून वाघाने जंगलाचे रक्षण करावे, आणि आपण वाघाचे जपावे.
लताधर्मा धार्तराष्ट्राः सालाः सञ्जय पाण्डवाः। न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता
धृतराष्ट्राचे पुत्र हे वेलीसारखे आहेत, आणि पांडव, संजय, हे मोठ्या झाडांसारखे आहेत; मोठ्या झाडाशिवाय वेली कधीही वाढू शकत नाहीत.
स्थिताः शुश्रूषितुं पार्थाः स्थिता योद्धुमरिन्दमाः। यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत्करोतु नराधिपः
पार्थांचे पुत्र सेवा करण्यासाठी तयार आहेत, आणि हे वीर युद्धासाठीही सज्ज आहेत; राजा धृतराष्ट्राने राजाला शोभेल असेच कर्तव्य पार पाडावे.
स्थिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः। योधाः समर्थास्तद्विद्वन्नाचक्षीथा यथातथम्
पांडव हे मोठ्या मनाचे, धर्माचे पालन करणारे आणि शांततेत स्थिर आहेत; त्यांचे योद्धेही समर्थ आहेत—हे ज्ञानी, सत्य कधीही लपवू नकोस.