उताहो त्वं मन्यसे शाम्यमेव राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम्। अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं तथैव ते वाचमिमां श्रृणोमि
किंवा तुला वाटते का की राजांसाठी शांतताच खरा धर्म आहे, आणि युद्ध टाळण्यातच धर्म आहे? अशी वचने मी तुझ्याकडून ऐकतो.
चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग- मवेक्ष्य त्वं सञ्जय स्वं च कर्म। निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते
चार वर्णांची आद्य विभागणी आणि आपले कर्तव्य लक्षात घे, संजय, आणि मग पांडवांच्या कृत्यांचा विचार करून, तुला योग्य वाटेल तसे त्यांचे कौतुक कर किंवा निंदा कर.
अधीयीत ब्राह्मणो वै यजेत दद्यादीयात्तीर्थमुख्यानि चैव। अध्याप्रयेद्याजयेच्चापि याज्यान् प्रतिग्रहान्वा विहितान्प्रतीच्छेत्
ब्राह्मणाने वेदाध्ययन करावे, यज्ञ करावा, दान द्यावे, घ्यावे, तीर्थयात्रा करावी, अध्यापन करावे, यजमान व्हावे आणि विहित दक्षिणा स्वीकारावी.
अधीयीत क्षत्रियोऽथो यजेत दद्याद्धनं न तु याचेत किंचित्। न याजयेन्न तु चाध्यापयीत एवं स्मृतः क्षत्रधर्मः पुराणः
क्षत्रियाने वेदाध्ययन करावे, यज्ञ करावा, धन द्यावे, पण कधीच मागू नये; त्याने यजमान किंवा अध्यापक व्हू नये — हा प्राचीन क्षत्रियधर्म आहे.
तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा। यज्ञैदिष्ट्वा सर्ववेदानधीत्य दारान्कृवा पुण्यकृदावसेद्गृहान्
राजाने प्रजांचे रक्षण धर्माने आणि दक्षतेने करावे, दान द्यावे, यज्ञ करावे, सर्व वेदांचा अभ्यास करावा, विवाह करावा आणि सत्कर्म करून घरात वास करावा.
स धर्मात्मा धर्ममधीत्य पुण्यं यदृच्छया व्रजति ब्रह्मलोकम्। वैश्योऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यै- र्वित्तं चिन्वन्पालयन्नप्रमत्तः
तो धर्मात्मा, धर्म आणि पुण्य शिकून, सहजपणे ब्रह्मलोकात पोहोचतो; वैश्याने वेदाध्ययन करून, शेती, पशुपालन आणि व्यापारातून संपत्ती मिळवावी आणि ती दक्षतेने जपावी.
देवं स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः
शूद्राचा हा प्राचीन धर्म मानला जातो.
एतान्राजा पालयन्नप्रमत्तो नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे। अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु नाधार्मिकाननुरुध्येत कामात्
राजाने सर्व वर्णांचे त्याच्या धर्मात योग्य प्रकारे नेमणूक करून, निष्कामपणे आणि सर्व प्रजेत समत्व ठेवून, अधार्मिकांना इच्छेने पाठिंबा देऊ नये.
श्रेयांस्तस्माद्यदि विद्येत कश्चि- दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः । स तं द्रष्टुमनुशिष्यन्प्रजानां न चैतद्बुध्येदिति तस्मिन्नसाधुः
म्हणून, जर कोणी विद्वान आणि सर्व सद्गुणांनी युक्त असेल, तर त्याने प्रजेला योग्य मार्गदर्शन करावे; पण हे समजत नसेल, तर तो त्या पदासाठी योग्य नाही.
उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च
कवच, शस्त्रे आणि धनुष्य निर्माण झाले आहेत.
तत्र पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते सोऽयं दोषः कुरुभिस्तीव्ररूपः । अधर्मज्ञैर्धर्ममबुध्यमानैः प्रादुर्भूतः सञ्जय साधु तन्न
तेथे दुष्टांचा वध केल्याने पुण्य मिळते, पण कुरूंच्या कडे हा मोठा दोष निर्माण झाला आहे. धर्माची समज नसलेल्या, धर्म ओळखू न शकणाऱ्यांमुळे हे घडले आहे, संजय, आणि हे योग्य नाही.
तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो धर्म्यं हरेत्पाण्डवानामकस्मात्। नावेक्षन्ते राजधर्मं पुराणं तदन्वयाः कुरवः सर्व एव
तेथे धृतराष्ट्र राजा आणि त्याचे पुत्र पांडवांचे हक्काचे राज्य अन्यायाने घेत आहेत. त्यांना जुना राजधर्म आठवत नाही, आणि सर्व कुरू त्यांच्याच मागे चालले आहेत.
स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः । उभौ गर्ह्यौ भवतः सञ्जयैतौ किं वै पृथत्कं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे
जिथे चोर लपून धन चोरतो किंवा कुणी उघडपणे जबरदस्तीने घेतो, दोघेही दोषीच आहेत, संजय. मग धृतराष्ट्राच्या मुलात आणि यांच्यात काय फरक आहे?
सोऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं यमिच्छति क्रोधवशानुगामी। भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट- स्तं नः कस्मादाददीरन्परे वै
तो लोभामुळे यालाच धर्म समजतो, आणि रागाच्या आहारी जाऊन हवे ते मिळवू पाहतो. पण पांडवांचा वाटा ठरलेला आहे, मग इतरांनी तो आमच्याकडून का घ्यावा?
अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधोऽपि श्लाघ्यः पित्र्यं पपराज्याद्विशिष्टम्। एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणा- नाचक्षीथाः सञ्जय राजमध्ये
या स्थितीत लढता लढता आमचा मृत्यू जरी झाला, तरी तो गौरवास्पदच आहे, कारण वडिलोपार्जित राज्य परक्याच्या राज्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. हे कुरूंचे जुने धर्म संजय, राजांच्या सभेत सांग.
एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः। इदं पुनः कर्म पापीय एव सभामध्ये पश्य वत्तं कुरूणाम्
हे सर्व गर्वाने आणि मृत्यूच्या छायेत सापडलेले आहेत, आणि धृतराष्ट्राच्या मुलाने त्यांना एकत्र केले आहे. हे कर्म पुन्हा अधिक पापाचे आहे—सभेत कुरूंचा नाश पाहा.
प्रियं भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम्। यदुपैक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः कामानिगेनोपरुद्धां व्रजन्तीम्
पांडवांची प्रिय पत्नी, यशस्विनी, सद्गुणी द्रौपदी, कामाच्या वश झालेल्यांनी अडवली असता, भीष्म व इतर कुरूंनी तिला तसे जाताना पाहिले.
तां चेत्तदा ते सकुमारवृद्धा अवारयिष्यन्कुरवः समेताः । मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत् पुत्राणां च कृतमस्याभविष्यत्
त्या वेळी, जर सर्व कुरू, त्यांच्या मुलांसह आणि वडिलधाऱ्यांसह, एकत्र येऊन हे थांबवले असते, तर धृतराष्ट्राने मला हवे ते केले असते आणि त्याच्या मुलांचे पाप घडले नसते.
दुःशासनः प्रतिलोम्यान्निनाय सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम्। सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य नान्यं क्षत्तुर्नाथमवाप किंचित्
दुःशासनाने कृष्णेला तिच्या सासऱ्यांच्या आणि सभेच्या मध्ये ओढून नेले. ती तिथे नेली गेल्यावर, दुःखाने इधर-उधर पाहू लागली, पण तिला कुठेच रक्षण करणारा किंवा आधार मिळाला नाही.
कार्पण्यादेव सहितास्तत्र भूपा नाशक्नुवन्प्रतिवक्तुं सभायाम्। एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो धर्मबुद्ध्या प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम्
त्या वेळी, दया वाटून, उपस्थित राजे सभेत काही बोलू शकले नाहीत. फक्त एक सारथी, धर्माची समज असलेला, योग्य शब्द बोलून, अल्पबुद्धी असणाऱ्याला उत्तर दिले.
अबुद्ध्वा त्वं धर्ममेतं सभाया- अथेच्छसे पाण्डवस्योपदेष्टुम् । कृष्णा त्वेतत्कर्म चकार शुद्धं सुदुष्करं तत्र सभां समेत्य
सभेत हा धर्म कळला नाही, तरी तू पांडवाला उपदेश करायला निघाला आहेस. कृष्णेने मात्र, सभेत जाऊन, शुद्ध आणि अतिशय कठीण असे कृत्य केले.
येन कृच्छ्रात्पाण्डवानुज्जहार तथाऽऽत्मानं नौरिव सागरौघात्। यत्राब्रवीत्सूतपुत्रः सभायां कृष्णां स्थितां श्वशुराणां समीपे
ज्यामुळे तिने मोठ्या प्रयत्नाने पांडवांना आणि स्वतःला वाचवले, जणू एखाद्या नौकेने समुद्राच्या लाटांतून सुटका केली. तिथेच सारथ्याच्या मुलाने सभेत, सासऱ्यांच्या जवळ उभ्या असलेल्या कृष्णेला बोलले.
न ते गतिर्विद्यते याज्ञसेनि प्रपद्येथा धार्तराष्ट्रस्य वेश्म। पराजितास्ते पतयो न सन्ति पतिं चान्यं भामिनि त्वं वृणीष्व
याज्ञसेनी, तुझ्यासाठी आता दुसरा मार्ग नाही; तुला धृतराष्ट्राच्या घरात जावेच लागेल. तुझे पती पराभूत झाले आहेत, ते तुझे रक्षण करू शकत नाहीत—सुंदर स्त्री, दुसरा पती निवड.
यो बीभत्सोर्हृदये प्रोत आसी- दस्थि छिन्दन्मर्मघाती सुघोरः । कर्णाच्छरो वाङ्भयस्तिग्मतेजाः प्रतिष्ठितो हृदये फाल्गुनस्य
भीमाच्या हृदयात खोलवर रुतलेला, हाडे आणि मर्मस्थान छेदणारा तो भयंकर बाण, किंवा कर्णाचा तीक्ष्ण आणि भीतीदायक बाण, अर्जुनाच्या हृदयात खोल बसला होता.
कृष्णाजिनानि परिधित्समानान् दुःशासनः कटुकान्यभ्यभाषत्। एते सर्वे षण्डतिला विनष्टाः क्षयं गता नरकं दीर्घकालम्
जेव्हा ते सर्व कृष्णाजिने घालायला निघाले, तेव्हा दुःशासनाने कटू शब्द बोलले—'हे सर्व शंढ आहेत, नष्ट झाले आहेत, त्यांचा विनाश झाला आहे आणि ते दीर्घकाळ नरकात राहतील.'
द्यूते वाक्यं गर्ह्यमेवं यथोक्तम्
जुगाराच्या खेळात असे निंदनीय बोलले गेले.
स्वयं त्वहं प्रार्थये तत्र गन्तुं समाधातुं कार्यमेतद्विपन्नम् । ` जानासि त्वं धार्तराष्ट्रस्य मोहं दुरात्मनः पापवशानुगस्य
मी स्वतः तिथे जाऊन हे बिघडलेले काम पुन्हा सुरळीत करावे अशी माझी इच्छा आहे. तुला माहित आहे, धृतराष्ट्राचा मुलगा कसा भ्रमित आहे, दुष्ट आणि पापाच्या मार्गावर चालणारा आहे.
अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं शमं कुरूणामपि चेच्छकेयम्। पुण्यं च मे स्याच्चरितं महोदयं मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात्
जर मी पांडवांचा हक्क परत मिळवून दिला आणि कुरूंमध्ये शांतता आणली, तर मला मोठे पुण्य मिळेल आणि कुरू मृत्यूच्या फासातून सुटतील.
अपि मे वाचं भाषमाणस्य काव्यां धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम् । अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समक्षं मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः
मी जेव्हा या धर्मयुक्त, अर्थपूर्ण आणि कुणालाही न दुखावणाऱ्या गोष्टी बोलतो, तेव्हा धृतराष्ट्राचे पुत्र तुमच्यासमोर त्या ऐकले असते, आणि मी आल्यावर कुरू लोकांनी मला सन्मान दिला असता.
अतोऽन्यथा रथिना फाल्गुनेन भीमेन चैवाहवदंशितेन। बलोत्सिक्तान्धार्तराष्ट्रांश्च विद्धि प्रदह्यमानान्कर्मणा स्वेन पापान्
पण जर असं घडलं नाही, तर हे समज की धृतराष्ट्राचे पुत्र आपल्या सामर्थ्याचा गर्व बाळगून, अर्जुन आणि युद्धाला नेहमी तयार असलेल्या भीमाच्या हातून, आपल्या वाईट कर्मांनीच नष्ट होतील.