अतन्द्रिता भारमिमं महान्तं बिभर्ति देवी पृथिवी वलेन। अतन्द्रिताः शीघ्रसपो वहन्ति सन्तर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः
ही पृथ्वी देवी, थकवा न येता, आपल्या बळावर हा मोठा भार वाहते; नद्या, वेगाने वाहत, थकवा न येता, सर्व प्राण्यांना तृप्त करतात.
अतन्द्रितो वर्षति भूरितेजाः सन्नादयन्नन्तरिक्षं दिशश्च। अतन्द्रितो ब्रह्मचर्यं चचार श्रेष्ठत्वमिच्छन्बलभिद्देवतानाम्
तो तेजस्वी इंद्र, थकवा न येता, आकाश आणि दिशा गाजवत पाऊस पाडतो; थकवा न येता, इंद्राने ब्रह्मचर्याचे पालन केलं, देवांमध्ये श्रेष्ठत्व मिळवण्यासाठी.
हित्वा सुखं मनसश्च प्रियाणि तेन शक्रः कर्मणा श्रैष्ठ्यमाप। सत्यं धर्मं पालयन्नप्रमत्तो दमं तितिक्षां समतां प्रियं च
मनाच्या सुखाला आणि प्रिय गोष्टींना सोडून दिल्यामुळे, त्या कृतीने शक्राला श्रेष्ठत्व मिळाले; तो नेहमी सत्य आणि धर्माचे पालन करीत, जागरूक राहून, संयम, सहनशीलता, समता आणि प्रेम यांचा अभ्यास करीत होता.
एतानि सर्वाण्युपसेवमानो यो देवराज्यं मघवान्प्राप मुख्यम्। बृहस्पतिर्ब्रह्मचर्यं चचार समीहितः संशिमात्मा यथावत्
ही सर्व सद्गुणे अंगीकारून, मघवानाने देवांमध्ये श्रेष्ठ पद मिळवले; बृहस्पतीने स्थिर मनाने योग्य प्रकारे ब्रह्मचर्य पाळले आणि आपल्या उद्दिष्टासाठी प्रयत्न केला.
हित्वा सुख प्रतिरुध्येन्द्रियाणि तेन देवानामगमद्गौरवं सः। तथा नक्षत्राणि कर्मणाऽमुत्र भान्ति रुद्रादित्या वसवोऽथापि विश्वे
सुखाचा त्याग करून आणि इंद्रियांना आवर घालून, त्याने देवांमध्ये मान मिळवला; त्याचप्रमाणे, आपल्या कर्मामुळे तारे तिथे चमकतात, तसेच रुद्र, आदित्य, वसु आणि विश्वदेवही.
यमो राजा वैश्रवणः कुबेरो गन्धर्वयक्षाप्सरसश्च सूत। ब्रह्मविद्यां ब्रह्मचर्यं क्रियां च निपेवमाणा ऋषयोऽमुत्र भान्ति
यम, वैश्रवण (कुबेर), गंधर्व, यक्ष, अप्सरा आणि सारथी — हे सर्व ब्रह्मविद्या, ब्रह्मचर्य आणि विधी यांचा अभ्यास करून तिथे तेजाने चमकतात.
जानन्निमं सर्वलोकस्य धर्मं विप्रेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशां च। स कस्मात्त्वं जानतां ज्ञानवान्सन् व्यायच्छसेक सञ्जय कौरवार्थे
संपूर्ण जगाचा, श्रेष्ठ ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि सामान्य लोकांचा धर्म तुला माहीत असूनही, ज्ञानी संजय, कौरवांच्या कारणावर तू का संकोच करतोस?
आम्नायेषु नित्यसंयोगमस्य तथाऽश्वमेधे राजसूये च विद्धि। संयुज्यते धनुपा वर्मणा च हस्त्यश्वाद्यै रथशस्त्रैश्च भूयः
वेदांमध्ये, तसेच अश्वमेध आणि राजसूय यज्ञात, नेहमीच शस्त्र, कवच, हत्ती, घोडे, रथ आणि अस्त्रे यांचा संबंध असतो, हे जाणून ठेव.
ते चेदिमे कौरवाणाम्रुपाय- मवगच्छेयुवधेनैव पार्थाः। धर्मत्राणं पुण्यमेषां कृतं स्या- दार्ये वृत्ते भीमसेनं निगृह्य
जर हे कौरव हे साधन समजले असते, तर पांडवांचा वध करून त्यांना नष्ट करता आले असते; भीमसेनाला सदाचारात रोखून, त्यांचे कृत्य धर्मरक्षण आणि पुण्यकारक ठरले असते.
ते चेत्पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना आपद्येरन्दिष्टवशेन मृत्युम्। यथाशक्त्यापूरयन्तः स्वकर्म तदप्येषां निधनं स्यात्प्रशस्तम्
जर पितृकार्य करत असताना, नियतीने त्यांना मृत्यू आला, आणि त्यांनी आपले कर्तव्य शक्य तितक्या चांगल्या प्रकारे पार पाडले, तरीही त्यांचा अंत गौरवास्पदच मानला जाईल.
उताहो त्वं मन्यसे शाम्यमेव राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम्। अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं तथैव ते वाचमिमां श्रृणोमि
किंवा तुला वाटते का की राजांसाठी शांतताच खरा धर्म आहे, आणि युद्ध टाळण्यातच धर्म आहे? अशी वचने मी तुझ्याकडून ऐकतो.
चातुर्वर्ण्यस्य प्रथमं संविभाग- मवेक्ष्य त्वं सञ्जय स्वं च कर्म। निशम्याथो पाण्डवानां च कर्म प्रशंस वा निन्द वा या मतिस्ते
चार वर्णांची आद्य विभागणी आणि आपले कर्तव्य लक्षात घे, संजय, आणि मग पांडवांच्या कृत्यांचा विचार करून, तुला योग्य वाटेल तसे त्यांचे कौतुक कर किंवा निंदा कर.
अधीयीत ब्राह्मणो वै यजेत दद्यादीयात्तीर्थमुख्यानि चैव। अध्याप्रयेद्याजयेच्चापि याज्यान् प्रतिग्रहान्वा विहितान्प्रतीच्छेत्
ब्राह्मणाने वेदाध्ययन करावे, यज्ञ करावा, दान द्यावे, घ्यावे, तीर्थयात्रा करावी, अध्यापन करावे, यजमान व्हावे आणि विहित दक्षिणा स्वीकारावी.
अधीयीत क्षत्रियोऽथो यजेत दद्याद्धनं न तु याचेत किंचित्। न याजयेन्न तु चाध्यापयीत एवं स्मृतः क्षत्रधर्मः पुराणः
क्षत्रियाने वेदाध्ययन करावे, यज्ञ करावा, धन द्यावे, पण कधीच मागू नये; त्याने यजमान किंवा अध्यापक व्हू नये — हा प्राचीन क्षत्रियधर्म आहे.
तथा राजन्यो रक्षणं वै प्रजानां कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तोऽथ दत्त्वा। यज्ञैदिष्ट्वा सर्ववेदानधीत्य दारान्कृवा पुण्यकृदावसेद्गृहान्
राजाने प्रजांचे रक्षण धर्माने आणि दक्षतेने करावे, दान द्यावे, यज्ञ करावे, सर्व वेदांचा अभ्यास करावा, विवाह करावा आणि सत्कर्म करून घरात वास करावा.
स धर्मात्मा धर्ममधीत्य पुण्यं यदृच्छया व्रजति ब्रह्मलोकम्। वैश्योऽधीत्य कृषिगोरक्षपण्यै- र्वित्तं चिन्वन्पालयन्नप्रमत्तः
तो धर्मात्मा, धर्म आणि पुण्य शिकून, सहजपणे ब्रह्मलोकात पोहोचतो; वैश्याने वेदाध्ययन करून, शेती, पशुपालन आणि व्यापारातून संपत्ती मिळवावी आणि ती दक्षतेने जपावी.
देवं स्मृतः शूद्रधर्मः पुराणः
शूद्राचा हा प्राचीन धर्म मानला जातो.
एतान्राजा पालयन्नप्रमत्तो नियोजयन्सर्ववर्णान्स्वधर्मे। अकामात्मा समवृत्तिः प्रजासु नाधार्मिकाननुरुध्येत कामात्
राजाने सर्व वर्णांचे त्याच्या धर्मात योग्य प्रकारे नेमणूक करून, निष्कामपणे आणि सर्व प्रजेत समत्व ठेवून, अधार्मिकांना इच्छेने पाठिंबा देऊ नये.
श्रेयांस्तस्माद्यदि विद्येत कश्चि- दभिज्ञातः सर्वधर्मोपपन्नः । स तं द्रष्टुमनुशिष्यन्प्रजानां न चैतद्बुध्येदिति तस्मिन्नसाधुः
म्हणून, जर कोणी विद्वान आणि सर्व सद्गुणांनी युक्त असेल, तर त्याने प्रजेला योग्य मार्गदर्शन करावे; पण हे समजत नसेल, तर तो त्या पदासाठी योग्य नाही.
उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश्च
कवच, शस्त्रे आणि धनुष्य निर्माण झाले आहेत.
तत्र पुण्यं दस्युवधेन लभ्यते सोऽयं दोषः कुरुभिस्तीव्ररूपः । अधर्मज्ञैर्धर्ममबुध्यमानैः प्रादुर्भूतः सञ्जय साधु तन्न
तेथे दुष्टांचा वध केल्याने पुण्य मिळते, पण कुरूंच्या कडे हा मोठा दोष निर्माण झाला आहे. धर्माची समज नसलेल्या, धर्म ओळखू न शकणाऱ्यांमुळे हे घडले आहे, संजय, आणि हे योग्य नाही.
तत्र राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रो धर्म्यं हरेत्पाण्डवानामकस्मात्। नावेक्षन्ते राजधर्मं पुराणं तदन्वयाः कुरवः सर्व एव
तेथे धृतराष्ट्र राजा आणि त्याचे पुत्र पांडवांचे हक्काचे राज्य अन्यायाने घेत आहेत. त्यांना जुना राजधर्म आठवत नाही, आणि सर्व कुरू त्यांच्याच मागे चालले आहेत.
स्तेनो हरेद्यत्र धनं ह्यदृष्टः प्रसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः । उभौ गर्ह्यौ भवतः सञ्जयैतौ किं वै पृथत्कं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे
जिथे चोर लपून धन चोरतो किंवा कुणी उघडपणे जबरदस्तीने घेतो, दोघेही दोषीच आहेत, संजय. मग धृतराष्ट्राच्या मुलात आणि यांच्यात काय फरक आहे?
सोऽयं लोभान्मन्यते धर्ममेतं यमिच्छति क्रोधवशानुगामी। भागः पुनः पाण्डवानां निविष्ट- स्तं नः कस्मादाददीरन्परे वै
तो लोभामुळे यालाच धर्म समजतो, आणि रागाच्या आहारी जाऊन हवे ते मिळवू पाहतो. पण पांडवांचा वाटा ठरलेला आहे, मग इतरांनी तो आमच्याकडून का घ्यावा?
अस्मिन्पदे युध्यतां नो वधोऽपि श्लाघ्यः पित्र्यं पपराज्याद्विशिष्टम्। एतान्धर्मान्कौरवाणां पुराणा- नाचक्षीथाः सञ्जय राजमध्ये
या स्थितीत लढता लढता आमचा मृत्यू जरी झाला, तरी तो गौरवास्पदच आहे, कारण वडिलोपार्जित राज्य परक्याच्या राज्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. हे कुरूंचे जुने धर्म संजय, राजांच्या सभेत सांग.
एते मदान्मृत्युवशाभिपन्नाः समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः। इदं पुनः कर्म पापीय एव सभामध्ये पश्य वत्तं कुरूणाम्
हे सर्व गर्वाने आणि मृत्यूच्या छायेत सापडलेले आहेत, आणि धृतराष्ट्राच्या मुलाने त्यांना एकत्र केले आहे. हे कर्म पुन्हा अधिक पापाचे आहे—सभेत कुरूंचा नाश पाहा.
प्रियं भार्यां द्रौपदीं पाण्डवानां यशस्विनीं शीलवृत्तोपपन्नाम्। यदुपैक्षन्त कुरवो भीष्ममुख्याः कामानिगेनोपरुद्धां व्रजन्तीम्
पांडवांची प्रिय पत्नी, यशस्विनी, सद्गुणी द्रौपदी, कामाच्या वश झालेल्यांनी अडवली असता, भीष्म व इतर कुरूंनी तिला तसे जाताना पाहिले.
तां चेत्तदा ते सकुमारवृद्धा अवारयिष्यन्कुरवः समेताः । मम प्रियं धृतराष्ट्रोऽकरिष्यत् पुत्राणां च कृतमस्याभविष्यत्
त्या वेळी, जर सर्व कुरू, त्यांच्या मुलांसह आणि वडिलधाऱ्यांसह, एकत्र येऊन हे थांबवले असते, तर धृतराष्ट्राने मला हवे ते केले असते आणि त्याच्या मुलांचे पाप घडले नसते.
दुःशासनः प्रतिलोम्यान्निनाय सभामध्ये श्वशुराणां च कृष्णाम्। सा तत्र नीता करुणं व्यपेक्ष्य नान्यं क्षत्तुर्नाथमवाप किंचित्
दुःशासनाने कृष्णेला तिच्या सासऱ्यांच्या आणि सभेच्या मध्ये ओढून नेले. ती तिथे नेली गेल्यावर, दुःखाने इधर-उधर पाहू लागली, पण तिला कुठेच रक्षण करणारा किंवा आधार मिळाला नाही.
कार्पण्यादेव सहितास्तत्र भूपा नाशक्नुवन्प्रतिवक्तुं सभायाम्। एकः क्षत्ता धर्म्यमर्थं ब्रुवाणो धर्मबुद्ध्या प्रत्युवाचाल्पबुद्धिम्
त्या वेळी, दया वाटून, उपस्थित राजे सभेत काही बोलू शकले नाहीत. फक्त एक सारथी, धर्माची समज असलेला, योग्य शब्द बोलून, अल्पबुद्धी असणाऱ्याला उत्तर दिले.