कां नु वाचं सञ्जय मे शृणोषि। युद्धैषिणीं येन युद्धाद्बिभेषि । अयुद्धं वै तात युद्धाद्गरीयः कस्तल्लब्ध्वा जातु युद्ध्येत सूत
संजया, तू माझ्या कोणत्या बोलांची ऐकूण घेत आहेस? मी युद्धाची इच्छा व्यक्त केली म्हणून तुला भीती वाटते. पण, बाळा, युद्ध न होणे हेच श्रेष्ठ आहे; ज्याला ते मिळाले, तो पुन्हा कधीच युद्ध करेल का, सारथ्या?
अकुर्वतश्चेत्पुरुषस्य सञ्जय सिद्ध्येत्सङ्कल्पो मनसा यं यमिच्छेत्। न कर्म कुर्याद्विदितं ममैत- दन्यत्र युद्धाद्बहु यल्लघीयः
संजया, जर माणूस काहीच कृती केली नाही, आणि मनात जे हवे तेच साध्य झाले, तर युद्धाशिवाय इतर कोणतेही कृत्य मला माहीत नाही, जे इतके हलके आहे.
कुतो युद्धं जातु नरोऽवगच्छे- त्को देवशप्तो हि वृणीत युद्धम्। सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था धर्मादहीनं यच्च लोकस्य पथ्यम्
माणसाला युद्धाचे खरे स्वरूप कधीच कळू शकते का? देवांनी शाप दिला तरी कोण युद्धाची इच्छा करेल? पार्थ सुखासाठी कर्म करतात, आणि जगात जे चालते, तेच करतात, जरी ते धर्मरहित असले तरी.
धर्मोदयं सुखमाशंसमानाः कृच्छ्रोपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम्। सुखं प्रेप्सुर्विजिघांसुश्च दुःखं कर्मारभेद्यच्च धर्मानपेतम्
जे धर्माच्या वाढीतून सुखाची आशा करतात, त्यांना खरे तर कष्टाने केलेले कर्म हे दुःखदायकच वाटते. जो सुखाची इच्छा करतो आणि दुःख टाळू पाहतो, तो धर्म सोडून काहीच करत नाही.
क इन्द्रियाणां प्रीतिवशानुरानां कर्माभिज्ञः स्वशरीरं दुनोति। यया प्रमुक्तो न करोति दुःखं तृष्णां त्यजेत्सर्वधर्मादपेताम्
इंद्रियांच्या सुखाच्या मागे धावणारा, कर्म जाणणारा कोण स्वतःच्या शरीराला त्रास देईल? जो यातून मुक्त आहे, तो दुःख निर्माण करत नाही; तो सर्व धर्मरहित तृष्णा सोडून देतो.
सहास्माभिर्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः
आपल्यासोबतच धृतराष्ट्र राजा आहे.
कथं त्वस्मान्संप्रणुदेत्कुरुभ्यः
मग तो आपल्याला कुरूंच्या विरुद्ध कसा प्रवृत्त करील?
अत्रैव स्यादवुधस्यैव कामः। प्रायः शरीरे हृदयं दुनोति
इथेच, शस्त्र नसलेल्या माणसाची इच्छा जागी होते; बहुतेक वेळा शरीरात मनाला वेदना होते.
स्वयं राजा विषमस्थः परेषु सामर्थ्यमन्विच्छति तन्न साधु। यथाऽऽत्मनः पश्यति वृत्तमेव तथा परेतामपि सोऽभ्युपैति
राजा स्वतःच दुसऱ्यांमध्ये अडचणीत असताना सामर्थ्य शोधतो, पण ते योग्य नाही. जसा तो स्वतःचा स्वभाव पाहतो, तसाच तो इतरांचाही विचार करतो.
आसन्नमग्निं तु निदाघकाले गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य। यथा विवृद्धं वायुवशेन शोचे- त्क्षेमं मुमुक्षुः शिशिरव्यपाये
जसा एखादा उष्णतेच्या दिवसात अग्नीच्या जवळ खोल खोली सोडून जातो, आणि वारा वाढला की दुःखी होतो, तसेच थंडी गेल्यावर तो सुरक्षिततेची आस धरतो.
प्राप्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रोऽद्य राजा लालप्यते सञ्जय कस्य हेतोः । प्रगृह्य दुर्बुद्धिमनार्जवे रतं पुत्रं मन्दं मूढममन्त्रिणं तु
धृतराष्ट्र राजाला आज सर्व संपत्ती मिळाली असतानाही, संजय, तो आपला मूर्ख, कपटी, मंदबुद्धी, चुकीच्या मार्गावर असलेला आणि कुणाचाही सल्ला न ऐकणारा मुलगा याच्यावरच का एवढं प्रेम करत आहे?
अनाप्तवच्चाप्ततमस्य वाचः सुयोधनो विदुरस्यावमत्य। सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी संबुध्यमानो विशतेऽधर्ममेव
संजय, सुयोधन विदुराच्या शब्दांना परक्यासारखं दुर्लक्ष करतो, जरी तो आपला सर्वांत ज्ञानी नातेवाईक आहे. धृतराष्ट्र राजाला फक्त आपल्या मुलाच्या सुखाचीच चिंता आहे, म्हणून तो जाणूनबुजून अधर्माच्या वाटेवर जातो.
मेधाविनं ह्यर्थकामं कुरूणां बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम् । स तं राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यो न सस्मार विदुरं पुत्रकाम्यात्
विदुर हा कुरूंच्या घरात बुद्धिमान, व्यवहारज्ञ, विद्वान, वाक्चातुर्य असलेला आणि चांगल्या स्वभावाचा आहे, तरीसुद्धा धृतराष्ट्र राजाने केवळ आपल्या मुलाच्या मोहामुळे त्याचा सल्ला लक्षात घेतला नाही.
मानघ्नस्यासौ मानकामस्य चेर्षोः संरम्भिणश्चार्थधर्मातिगस्य। दुर्भाषिणो मन्युवशानुगस्य कामात्मनो दौर्हृदैर्भावितस्य
तो मुलगा इतरांचा मान कमी करणारा, स्वतःला मान मिळावा म्हणून लालायित, मत्सरी, लवकर रागावणारा, नफ्यात आणि धर्मात चुकणारा, कठोर बोलणारा, रागाच्या आहारी जाणारा, इच्छाधीन आणि वाईट मनोवृत्तीने घडलेला आहे.
अनेयस्याश्रेयसो दीर्घमन्यो- र्मित्रद्रुहः सञ्जय पापबुद्धेः। सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी प्रपश्यमानः प्राजहाद्धर्मकामौ
संजय, समजून घे, धृतराष्ट्र राजाने आपल्या मुलाच्या हितासाठी, त्याला स्पष्टपणे वाईट मार्गावर जाताना पाहूनही, धर्म आणि सद्गुणाचा विचार सोडून दिला.
तदैव मे सञ्जय दीव्यतोऽभू- न्मतिः कुरूणामागतः स्यादभावः । काव्यां वाचं विदुरो भाषमाणो न विन्दते यद्धार्तराष्ट्रात्प्रशंसाम्
संजय, ज्या वेळी मी फासे खेळत होतो, त्याच वेळी मला जाणवलं की कुरूंचं विनाश जवळ आलं आहे. विदुराने कितीही योग्य बोललं, तरी धृतराष्ट्राच्या बाजूने त्याला काहीच मान्यता मिळाली नाही, हेच खरं आहे.
क्षत्तुर्यदा नान्ववर्तन्त बुद्धिं कृच्छ्रं कुरून्सूत तदाऽभ्याजगाम। यावत्प्रज्ञामन्ववर्तन्त तस्य तावत्तेषां राष्ट्रवृद्धिर्बभूव
ज्या वेळी विदुराच्या बुद्धीचा आदर केला गेला नाही, त्या वेळी कुरूंवर संकट आलं. तोपर्यंत त्याच्या सल्ल्याचं पालन केलं, तोपर्यंत त्यांचं राज्य भरभराटीला आलं.
तदर्थलुब्धस्य निबोध मेऽद्य ये मन्त्रिणो धार्तराष्ट्रस्य सूत। दुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रो गावल्गणे पश्य संमोहमस्य
संजय, आता ऐक, धृतराष्ट्राच्या लोभी मुलाचे सल्लागार कोण आहेत: दुःशासन, शकुनी, कर्ण आणि गावल्गण. पाहा, त्याच्या भोवती किती भ्रम निर्माण झाला आहे.
सोऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः कथं स्वस्ति स्यात्कुरुसृञ्जयानाम् । आत्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रः परेभ्यः प्रव्राजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ
मी नीट विचार केला, तरी कुरू आणि श्रींजय यांचं भलं कसं होईल, हे मला दिसत नाही. धृतराष्ट्राने इतरांकडून सत्ता मिळवली आणि दूरदृष्टी असलेल्या विदुराला देशातून हाकलून दिलं.
आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रो महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम्। तस्मिञ्शमः केवलं नोपलभ्यः सर्वं स्वकं मद्गते मन्यतेऽर्थम्
धृतराष्ट्र आणि त्याचा मुलगा मिळून अखंड पृथ्वीवर कुणीही विरोधक नसलेलं मोठं राज्य मिळवण्याची आशा करतात. पण यात त्यांना कधीच शांतता मिळत नाही आणि सगळं धन फक्त आपलंच आहे असं समजतात.
यत्तत्कर्णो मन्यते पारणीयं युद्धे गृहीतायुधमर्जुनं वै । आसंश्च युद्धानि पुरा महान्ति कथं कर्णो नाभवद्द्वीप एषाम्
कर्णाला वाटतं की युद्धात शस्त्र घेतलेल्या अर्जुनाला तो हरवू शकतो, पण हे शक्य नाही. याआधीही मोठी युद्धं झाली, तरी कर्ण कधीच त्यांचा रक्षक झाला नाही.
कर्णश्च जानाति सुयोधनश्च द्रोणश्च जानाति पितामहश्च। अन्ये च ये कुग्वस्तत्र सन्ति यथाऽर्जुनान्नाम्त्यपरो धनुर्धरः
कर्ण, सुयोधन, द्रोण, पितामह आणि तिथे असलेले इतर सर्वजण हे जाणतात की धनुर्धरांमध्ये अर्जुनाला कुणीही हरवू शकत नाही.
जानन्त्येतन्कुरवः सर्व एव ये चाप्यन्ये भूमिपालाः समेताः। दुर्योधने राज्यमिहाभवद्यथा अरिन्दमे फाल्गुनेऽविद्यमाने
हे सर्व कुरू आणि एकत्र आलेले इतर राजेही जाणतात की, फाळ्गुन म्हणजे शत्रूंचा पराभव करणारा अर्जुन नसता, तरच इथे दुर्योधनाचं राज्य चाललं असतं.
तेनानुबन्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम् । किरीटिना तालमात्रायुधेन तद्वेदिना संयुगं तत्र गत्वा
तरीही धृतराष्ट्राचा मुलगा असं समजतो की, संधी साधून तो पांडवांचा हिस्सा हिसकावू शकतो. पण मुकुटधारी अर्जुन मोठं धनुष्य घेऊन युद्धात उतरला, आणि सत्य काय आहे हे त्याला समजलं, तर मग काय होईल?
गाण्डीवविष्फारितशब्दमात्रं श्रुत्वैव ते धार्तराष्ट्रा म्रियन्ते। क्रुद्धं न चेदीक्षते भीमसेनं सुयोधनो मन्यते सिद्धमर्थम्
फक्त गांडीवाच्या ताणलेल्या दोरीचा आवाज ऐकला, तरी धृतराष्ट्राचे पुत्र घाबरून जातात. सुयोधनाला जर रागावलेला भीमसेन दिसला नाही, तरच त्याला वाटतं की आपलं उद्दिष्ट साध्य झालं.
इन्द्रोऽप्येतन्नोत्सहेत्तात हर्तु- मैश्वर्यं नो जीवति भीमसेने। धनञ्जये नकुले चैव सूत तथा वीरे सहदेवेऽसहिष्णौ
भीमसेन जिवंत असताना, आणि धनंजय, नकुल, तसेच पराक्रमी, असहिष्णू सहदेव उभे असताना, हे राज्य इंद्रालाही हिसकावता येणार नाही, हे लक्षात ठेव सुत.
सचेदेतां प्रतिपद्येत बुद्धिं वृद्धो राजा सह पुत्रेण सूत। एवं रणे पाण्डवकोपदग्धा न नश्येयुः सञ्जय धार्तराष्ट्राः
जर वयोवृद्ध राजा आणि त्याचा मुलगा हे समजून घेतले असते, तर संजय, युद्धात पांडवांच्या रागाने धगधगणारे धृतराष्ट्राचे पुत्र नष्ट झाले नसते.
जानामि त्वं क्लेशमस्मासु वृत्तं त्वां पूजयन्मञ्जयाहं क्षमेयम्। वच्चास्माकं कौरवैर्भृतपूर्वं या नो वृत्तिधार्तराष्ट्रे तदाऽऽसीत्
संजय, आपल्यावर आलेल्या संकटाची मला जाणीव आहे. मी तुझा सन्मान करतो, म्हणून हे सहन करू शकतो. कौरवांनी पूर्वी आपल्याला दिलेली उपजीविका, म्हणजे धृतराष्ट्राच्या काळात मिळणारा आधार, आता राहिलेला नाही.
अद्यापि सा तत्र तथैव वर्ततां यान्ति गमिष्यामि यथा न्वमात्थ । द्वन्द्राप्रव्ये भवतु ममैव राज्यं सूयोधनो यच्छतु भाग्नाग्र्यः
ती अजून तिथे तशीच राहू दे. मी जसा तुम्ही सांगितला तसेच जाईन. द्वंद्वयुद्ध झाल्यासच मला राज्य मिळू दे; सगळ्यात मोठा भाऊ सूयोधनच ते द्यावा.
धर्मनित्या पाण्डव ते विचेष्टा लोके श्रुता दृश्यते चापि पार्थ । महाश्रावं जीवित चाप्यनित्यं संपश्य त्वं पाण्डव मा व्यनीनशः
पांडवा, तुझं वागणं नेहमी धर्मावर आधारलेलं आहे; ते जगात प्रसिद्ध आहे आणि सर्वांना दिसतं. कीर्ती मोठी असली तरी आयुष्य क्षणभंगुर आहे—हे लक्षात घे, पांडवा, आणि उतावळेपणाने काही करू नकोस.