अब्रह्मण्यो बलोपेतो मत्तो मदबलेन च। कामवृत्तः स दुष्टात्मा वाहयामास तानृषीन्
धर्माचा अभाव असलेला, बलाचा गर्व असलेला, मदाने उन्मत्त, वासनेच्या अधीन आणि दुष्ट मनाचा तो नहुष त्या ऋषींना वाहायला लावू लागला.
नहुषेण विसृष्टा च बृहस्पतिमथाब्रवीत्। समयोऽल्पावशेषो मे नहुषेणेह यः कृतः
नहुषाने तिला दूर केल्यावर, तिने बृहस्पतींना सांगितले—'नहुषाने मला दिलेला वेळ आता संपत आला आहे.'
शक्रं मृगय शीघ्रं त्वं भक्तायाः कुरु मे दयाम्। बाढमित्येव भगवान्बृहस्पतिरुवाच ताम्
'तू लवकर शक्राचा शोध घे आणि आपल्या भक्तेवर कृपा कर.' त्यावर भगवंत बृहस्पती म्हणाले, 'तसं होईल.'
न भेतव्यं त्वया देवि नहुषाद्दुष्टचेतसः । न ह्येष स्थास्यति चिरं गत एष नराधमः
देवी, दुष्ट मनाच्या नहुषाला तू घाबरू नकोस; कारण हा नीच पुरुष फार काळ टिकणार नाही—तो आधीच संपला आहे.
अधर्मज्ञो महर्षीणां वाहनाच्च हतः शुभे । इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य दुर्मतेः
धर्म न कळणारा आणि महर्षींना वाहन बनवणारा हा नक्कीच नष्ट होईल, शुभे; मी या दुष्ट बुद्धीच्या नाशासाठी यज्ञ करीन.
शक्रं चाधिगमिष्यामि माभैस्त्वं भद्रमस्तु ते। ततः प्रज्वाल्य विधिवज्जुहाव परमं हविः
मी शक्राला शोधून काढीन; तू घाबरू नकोस, तुझं कल्याण होवो. मग विधिपूर्वक अग्नी प्रज्वलित करून त्याने श्रेष्ठ होम केला.
बृहस्पतिर्महातेजा देवराजोपलब्धये। हुत्वाऽग्निं सोब्रवीद्राजञ्छक्र अन्विष्यतामिति
महातेजस्वी बृहस्पतीनं देवराजाला शोधण्यासाठी अग्नीला यज्ञ केला आणि मग म्हणाला, 'राजा, तू इंद्राला शोध.'
तस्माच्च भगवान्देवः स्वयमेव हुताशनः । स्त्रीवेषमद्भुतं कृत्वा तत्रैवान्तरधीयत
मग भगवंत अग्नी स्वतःच एक अद्भुत स्त्रीरूप धारण करून तिथेच अदृश्य झाला.
स दिशः प्रदिशश्चैव पर्वतांश्च वनानि च। पृथिवीं चान्तरिक्षं च विचित्याथ मनोगतिः। निमेषान्तरमात्रेण बृहस्पतिमुपागमत्
तो मनाच्या वेगाने सर्व दिशा, पर्वत, वन, पृथ्वी आणि आकाश शोधून, डोळ्याच्या पापणी लवते इतक्या वेळात बृहस्पतीकडे पोहोचला.
बृहस्पते न पश्यामि देवराजमिह क्वचित्। आपः शेषाः सदा चापः प्रवेष्टुं नोत्सहाम्यहम्
'बृहस्पती, मला इथे कुठेही देवराज दिसत नाही; फक्त पाणीच उरले आहे, नेहमी पाणीच, आणि मी त्यात जाऊ शकत नाही.'
न मे तत्र गतिर्ब्रह्मन्किमन्यत्करवाणि ते। तमब्रवीद्देवगुरुरपो विश महाद्युते
'माझी तिथे काहीच चालत नाही, ब्राह्मण; मी तुझ्यासाठी आणखी काय करू?' तेव्हा देवगुरु म्हणाले, 'महातेजस्वी, पाण्यात जा.'
नापः प्रवेष्टुं शक्ष्यामि क्षयो मेऽत्र भविष्यति। शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि स्वस्ति तेस्तु महाद्युते
'मी पाण्यात जाऊ शकत नाही; तिथे गेलो तर माझा नाश होईल. मी तुझ्या आश्रयाला आलो आहे; तुझं कल्याण होवो, महातेजस्वी.'
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
पाण्यातून अग्नी, ब्राह्मणातून क्षत्रिय, आणि दगडातून लोखंड निर्माण होतं; या सर्वांचं तेज सर्वत्र पसरत असलं तरी शेवटी आपल्या मूळ ठिकाणीच शांत होतं.
अथ संचिन्तयानस्य देवराजस्य धीमतः। नहुषस्य वधोपायं लोकपालैः सदैवतैः
मग बुद्धिमान देवराज इंद्र नहुषाचा नाश कसा करावा याचा विचार करत असताना, लोकपाल आणि देव एकत्र चर्चा करू लागले.
तपस्वी तत्र भगवानगस्त्यः प्रत्यदृश्यत। सोऽब्रवीदर्च्य देवेन्द्रं दिष्ट्या वै वर्धते भवान्
तेथे तपस्वी आणि पूज्य अगस्त्य ऋषी प्रकट झाले; त्यांनी इंद्राला नम्रतेने म्हटलं, 'देवराजा, तुझं कल्याण होत आहे हे पाहून मला आनंद झाला.'
विश्वरूपविनाशेन वृत्रासुरवधेन च। दिष्ट्याद्य नहुषो भ्रष्टो देवराज्यात्पुरन्दर
विश्वरूपाचा वध आणि वृत्रासुराचा नाश यामुळे, आज नशिबाने नहुष देवराज्यापासून खाली पडला आहे, पुरंदर.
स्वागतं ते महर्षेऽस्तु प्रीतोऽहं दर्शनात्तत। पाद्यमाचमनीयं च गामर्घ्यं च प्रतीच्छ मे
'महर्षे, तुझे स्वागत असो; तुझ्या दर्शनाने मला आनंद झाला. माझ्याकडून पाय धुण्यासाठी पाणी, आचमनासाठी पाणी आणि गायीचं अर्घ्य स्वीकार.'
पूजितं चोपविष्टं तमासेन मुनिसत्तमम्। पर्यपृच्छत देवेशः प्रहृष्टो ब्राह्मणर्षभम्
त्या श्रेष्ठ ऋषीला सन्मान देऊन बसवल्यावर, देवांचा स्वामी आनंदाने त्या ब्राह्मणश्रेष्ठाची कुशलता विचारू लागला.
श्रोतुमिच्छामि भगवन्कथ्यमानं द्विजोत्तम। परिभ्रष्टः कथं स्वर्गान्नहुषः पापनिश्चयः
'भगवंत, मला ऐकायचं आहे की, नहुष हा पापी कसा स्वर्गातून खाली पडला, हे तू सांग.'
श्रृणु शक्र प्रियं वाक्यं यथा राजा दुरात्मवान् । स्वर्गाद्भ्रष्टो दुराचारो नहुषो बलदर्पितः
'शक्रा, ऐक! कसा दुष्ट आणि गर्विष्ठ राजा नहुष वाईट वागण्यामुळे स्वर्गातून खाली पडला, हे सांगतो.'
श्रमार्ताश्च वहन्तस्तं नहुषं पापकारिणम् । देवर्षयो महाभागास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः
नहुषासारख्या पापी राजाला वाहून नेण्यात थकलेल्या, ते महान आणि पवित्र देवरषी आणि ब्रह्मर्षी खूपच त्रस्त झाले.
पप्रच्छुर्नहुषं देवं संशयं जयतां वर। य इमे ब्रह्मणा प्रोक्ता मन्त्रा वै प्रोक्षणे गवाम्
त्या विजयी ऋषींनी नहुषाला विचारलं, 'ब्रह्मदेवांनी गायींच्या अभिषेकासाठी सांगितलेले हे मंत्र तुझ्यासाठी प्रमाण आहेत का?'
एते प्रमाणं भवत उताहो नेति वासव। नहुषो नेति तानाह तमसा मूढचेतनः
'हे तुझ्यासाठी प्रमाण आहेत का नाही, वासवा?' तेव्हा नहुष, अज्ञानाने ग्रासलेला, म्हणाला, 'नाही.'
अधर्मे संप्रवृत्तस्त्वं धर्मं न प्रतिपद्यसे। प्रमाणमेतदस्माकं पूर्वं प्रोक्तं महर्षिभिः
'तू अधर्माकडे वळलास; धर्म पाळत नाहीस. हेच आमच्यासाठी प्रमाण आहे, असं पूर्वी महर्षींनी सांगितलं आहे.'
ततो विवदमानः स मुनिभिः सह वासव । अथ मामस्पृशन्मूर्ध्नि पादेनाधर्मपीडितः
मग त्या ऋषींसोबत वाद घालत असताना, अधर्माने ग्रासलेल्या इंद्राने माझ्या डोक्यावर पाय ठेवला.
तेनाभूद्धततेजाश्च निःश्रीकश्च महीपतिः । ततस्तं तमसा विग्नमवोचं भृशपीडितम्
त्यामुळे तो राजा तेज आणि ऐश्वर्य गमावून बसला; मग तो अंधकाराने त्रस्त आणि फारच दुःखी दिसला, तेव्हा मी त्याला बोललो.
यस्मात्पूर्वैः कृतं राजन्ब्रह्मर्षिभिरनुष्ठितम् । अदृष्टं दूषयसि मे यच्च मूर्ध्य्रस्पृशः पदा
राजा, पूर्वी ब्रह्मर्षींनी जे ठरवले आणि आचरले, ते तू लपून माझ्या नजरेआड अपवित्र केलेस, आणि माझ्या डोक्याला पाय लावला—
यच्चापि त्वमृषीन्मूढ ब्रह्मकल्पान्दुरासदान्
आणि तू, अज्ञानाने, ब्रह्मासारखे अगम्य असलेले ऋषी, त्यांच्याशीही तसाच वागलास—
वाहान्कृत्व्रा वाहयसि तेन स्वर्गाद्धतप्रभः । ध्वंस पाप परिभ्रष्टः क्षीणपुण्यो महीतले
त्यांना जणू काही वाहने केल्यासारखे वागवलेस, म्हणून तुझे तेज हरपले आणि तू स्वर्गातून खाली पडलास; पापी, पुण्य हरवलेला, आता पृथ्वीवर नष्ट हो.
दशवर्षसहस्राणि सर्परूपधरो महान्। विचरिष्यसि पूर्णेषु पुनः स्वर्गमवाप्स्यसि
दहा हजार वर्षे तू मोठ्या सापाच्या रूपात पृथ्वीवर भटकशील; तो काळ पूर्ण झाला की पुन्हा स्वर्ग मिळवशील.