दुःखानि हि महात्मानः प्राप्नुवन्ति युधिष्ठिर। देवैरपि हि दुःखानि प्राप्तानि जगतीपते
युधिष्ठिरा, मोठ्या मोठ्या माणसांनाही दुःख येतंच. अगदी देवांनाही दुःख भोगावं लागलं आहे, हे पृथ्वीपती.
इन्द्रेण श्रूयते राजन्सभार्येण महात्मना । अनुभूतं महद्दुःखं देवराजेन भारत
राजा, असं ऐकायला मिळतं की, इंद्रानेही आपल्या पत्नीसमवेत मोठं दुःख भोगलं, हे भारत.
कथमिन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना । दुःखं प्राप्तं परं घोरमेतदिच्छामि वेदितुम्
राजेंद्र, इंद्रासारख्या मोठ्या आत्म्याला आणि त्याच्या पत्नीला असं भयंकर दुःख कसं आलं? मला ते जाणून घ्यायचं आहे.
शृणु राजन्पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम्। सभार्येण यथा प्राप्तं दुःखमिन्द्रेण भारत
राजा, ऐक, पूर्वीची एक गोष्ट सांगतो. भारत, इंद्राला आणि त्याच्या पत्नीला कसं दुःख आलं, ती जुनी कथा आहे.
त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः । स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहात्किलासृजत्
त्वष्टा हा प्रजापती, श्रेष्ठ देव आणि मोठा तपस्वी होता. त्याने इंद्राशी वैरामुळे त्रिशिरा नावाचा मुलगा जन्माला घातला.
ऐन्द्रं स प्रार्थयत्स्थानं विश्वरूपो महाद्युतिः । तैस्त्रिभिर्वदनैर्घोरैः सूर्येन्दुज्वलनोपमैः
तो तेजस्वी विश्वरूप इंद्रपद मिळवण्यासाठी इच्छुक होता. त्याला सूर्य, चंद्र आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, भीषण अशी तीन तोंडे होती.
वेदानेकेन सोऽधीते सुरामेकेन चापिबत्। एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्निव निरीक्षते
त्याने एका तोंडाने वेदांचा पाठ केला, दुसऱ्या तोंडाने सोमपान केले, आणि तिसऱ्या तोंडाने सर्व दिशांकडे पाहून जणू काही त्या गिळत आहे असे वाटायचे.
स तपस्वी मुदुर्दान्तो धर्मे तपसि चोद्यतः । तपस्तस्य महत्तीव्रं सुदुश्चरमरिन्दम
तो तपस्वी, सौम्य आणि संयमी होता. धर्म आणि तप याला वाहून घेतलेला होता. त्याचे तप फार मोठे, तीव्र आणि अत्यंत कठीण होते.
तस्य दृष्ट्वा तपोवीर्यं सत्यं चामिततेजसः । विषादमगमच्छक्र इन्द्रोऽयं मा भवेदिति
त्याच्या तपशक्तीचे आणि सत्यतेचे सामर्थ्य पाहून, अमाप तेज असलेल्या त्या त्रिशिराचा, इंद्र घाबरला आणि मनात म्हणाला, 'हा कुठे इंद्र होऊ नये.'
कथं सज्जेच्च भोगेषु न च तप्येन्महत्तपः । विवर्धमानस्त्रिशिराः सर्वं हि भुवनं ग्रसेत्
तो कसा भोगात गुंतेल आणि हे मोठे तप करणार नाही, असा विचार इंद्र करू लागला. जर त्रिशिरा असेच वाढत राहिला, तर तो अख्ख्या जगाला गिळून टाकेल.
इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान्भरतर्षभ । आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वष्टृपुत्रप्रलोभने
असा अनेक प्रकारे विचार करून, तो बुद्धिमान इंद्र, हे भरतश्रेष्ठा, त्याने अप्सरांना त्वष्टृपुत्राला मोहात पाडण्याची आज्ञा दिली.
यथा स सज्जेत्रिशिराः कामभोगेषु वै भृशम् । क्षिप्रं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्
त्रिशिरा भोगात फारच गुंतावा, असे पहा. लवकर जा आणि त्याला मोहात पाडा, वेळ दवडू नका.
शृङ्गारवेषाः सुश्रोण्यो हारैर्युक्ता मनोहरैः । हावभावसमायुक्ताः सर्वाः सौन्दर्यशोभिताः
तुम्ही सगळ्या सुंदर वस्त्रांनी सजून, आकर्षक कंबरेने, मनमोहक हारांनी मढवून, हावभाव दाखवत आणि सौंदर्याने उजळून त्याच्यासमोर जा.
प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम। अस्वस्थं ह्यात्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः
जा आणि त्याला मोहात पाडा, तुम्हाला शुभेच्छा असो. माझी भीती दूर करा. सुंदर स्त्रियानो, माझे मन अस्वस्थ झाले आहे, असे मला वाटते.
तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य प्रलोभने। यथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद्बलनिषूदन
शक्रा, आम्ही त्याला मोहात पाडण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करू, जेणेकरून तुला त्याची भीती वाटू नये, हे बलनाशक.
निर्दहन्निव चक्षुर्भ्यां योऽसावास्ते तपोनिधिः। तं प्रलोयितुं देव गच्छामः सहिता वयम्
जो तिथे बसला आहे, तपाचा खजिना, ज्याच्या डोळ्यांतून जणू सर्व काही जळून जाईल असे वाटते, त्या देवाला मोहात पाडायला आपण सगळ्या मिळून जाऊ.
इन्द्रेण तास्त्वनुज्ञाता जग्मुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम्। तत्र ता विविधैर्भावैर्लोभयन्त्यो वराङ्गनाः
इंद्राने परवानगी दिल्यावर त्या अप्सरा त्रिशिराकडे गेल्या. तिथे त्या सुंदर स्त्रिया विविध हावभावांनी त्याला मोहात पाडू लागल्या.
नृत्तं संदर्शयामासुस्तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम्। नाभ्यगच्छत्प्रहर्षं ताः स पश्यन्सुमहातपाः
त्यांनी नृत्य दाखवले आणि अंगातील लवचिकता दाखवली, पण तो महान तपस्वी त्यांना पाहूनही आनंदी झाला नाही.
इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागरसन्निभः। तास्तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रमुपस्थिताः
त्याने आपली इंद्रिये पूर्णपणे वश केली होती, जणू तो भरलेला समुद्र आहे. त्या स्त्रियांनी सर्व प्रयत्न करून पुन्हा शक्राजवळ परतल्या.
कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन्। न स शक्यः सुदुर्धर्षो धैर्याच्चालयितुं प्रभो
सर्व अप्सरांनी हात जोडून देवेंद्राला सांगितले, 'तो अत्यंत धीराचा आहे, प्रभो, त्याला हलवणे अशक्य आहे.'
यत्ते कार्यं महाभाग क्रियतां तदनन्तरम् । संपूज्याप्सरसः शक्रो विसृज्य च महामतिः
हे महाभाग, आता तुझे पुढचे काम कर. शक्राने त्या अप्सरांचे आदरपूर्वक स्वागत करून त्यांना परत पाठवले आणि स्वतः विचारात मग्न झाला.
चिन्तयामास तस्यैव वधोपायं युधिष्ठिर। स तूष्णीं चिन्तयन्वीरो देवराजः प्रतापवान्
मग, युधिष्ठिरा, त्याला मारण्याचा उपाय काय असेल याचा विचार करायला लागला. तो वीर आणि तेजस्वी देवेंद्र मनात शांतपणे विचार करू लागला.
विनिश्चितमतिर्धीमान्वधे त्रिशिरसोऽभवत्। वज्रमस्य क्षिपाम्यद्य स क्षिप्रं नभविष्यति
ठाम निर्धार करून आणि बुद्धीने विचार करून, त्याने त्रिशिराचा वध करायचे ठरवले: "आज मी माझा वज्र त्याच्यावर फेकणार आणि तो नक्कीच वाचणार नाही."
शत्रुः प्रवृद्धो नोपेक्ष्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा। शास्त्रबुद्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृढाम्
शत्रू कितीही दुर्बल असला, पण तो वाढला असेल तर बलवानाने त्याची उपेक्षा करू नये; शास्त्राच्या बुद्धीने नीट विचार करून, त्याच्या नाशासाठी मन घट्ट करावे.
अथ वैश्वानरनिभं घोररूपं भयावहम्। मुमोच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस्त्रिशिरसं प्रति
मग इंद्र प्रचंड रागावून, अग्नीप्रमाणे भयंकर आणि भीतीदायक रूप असलेला वज्र त्रिशिरावर सोडला.
स पपात हतस्तेन वज्रेण दृढमाहतः। पर्वतस्येव शिखरं प्रणुन्नं मेदिनीतले
त्या वज्राने जोरात घाव बसल्यामुळे तो खाली कोसळला, जणू काही डोंगराचे शिखरच जमिनीवर पडले.
तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानमचलोपमम्। न शर्म लेभे देवेन्द्रो दीपिततस्तस्य तेजसा
वज्राने घायाळ होऊन तो पर्वतासारखा निश्चल पडलेला पाहून, त्याच्या तेजामुळे इंद्राला काहीच समाधान मिळाले नाही.
हतोऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्निव हि दृश्यते। घातितस्य शिरांस्याजौ जीवन्तीवाद्भुतानि वै
तो मारला गेला तरी त्याचे तेज इतके प्रखर होते की, तो जिवंत असल्यासारखा दिसत होता; रणांगणात त्याची छाटलेली मुळेही जिवंत वाटत होती.
शिरांसि तस्याजायन्त त्रीण्येव शकुनास्त्रयः। तित्तिरिः कलविङ्कश्च तथैव च कपिञ्जलः । विश्वरूपशिरांस्येव जायन्ते तानि भारत
त्याच्या शरीरातून तीन मुळे निर्माण झाल्या, जणू तीन पक्षीच — तित्तिर, कलविंका आणि कपिंजल; जसे विश्वरूपाच्या मुळे निर्माण झाली तशाच या दिसत होत्या, हे भारत.
ततोऽतिभीतगात्रस्तु शक्र आस्ते विचारयन्। अथाजगाम परशुं स्कन्धेनादाय वर्धकिः
मग फार भीतीने थरथरत इंद्र तिथे बसून विचार करू लागला; तेवढ्यात एक सुतार खांद्यावर कुऱ्हाड घेऊन आला.