तं प्रेक्षमाणस्त्वथ धर्मराजं पप्रच्छ पार्थोऽथ स भीमसेनम्। किं धर्मराजो हि यथापुरं मां मुखं प्रतिच्छाद्य न चाह किंचित्
मग धर्मराजाला पाहून, पार्थाने भीमसेनाला विचारले, 'युधिष्ठिर पुन्हा नेहमीप्रमाणे आपलं तोंड का झाकतो आणि माझ्याशी काहीच का बोलत नाही?'
तमेवमुक्त्वा परिशङ्कमानं दृष्ट्वाऽर्जुनं भीमसेनं च राजा। तदाऽब्रवीत्तावभिवीक्ष्य राज- न्युधिष्ठिरस्तत्परिमृज्य रक्तम्
अर्जुन आणि भीमसेन शंका घेत आहेत हे पाहून, राजा युधिष्ठिराने त्यांच्याकडे पाहून, रक्त पुसून, त्यांना बोलले.
मन्युं नियच्छन्नुपविष्ट आसम्
राग आवरून तो बसला.
शुभार्ह राष्ट्रं न खिलीकृतं भवे- द्वयं तु यस्मिन्सुखिनोऽभवाम। क्रुद्धे तु वीरे त्वयि चाप्रतीते राजा विराटो न लभेत शर्म
हे समृद्ध राज्य असंच राहू दे, ज्यात आपण सुखी होतो; जर तू, बलवान, रागावला आणि तुला विश्वास नाही वाटला, तर राजा विराटाला कधीच शांतता मिळणार नाही.
अजानता तेन च शौर्यमाजौ छन्नस्य सत्रेण बलं च पार्थ। इदं विराटेन मयि प्रयुक्तं त्वां वीक्षमाणो न गतोस्मि हर्षम्
त्याला तुझं युद्धातील शौर्य आणि छुप्या वेशात असताना तुझं बळ माहिती नव्हतं, म्हणून पार्था, विराटाने माझ्याशी असं वागलं; तुला पाहून मला आनंद वाटला नाही.
तेनाप्रमेयेन महाबलेन तस्मिंस्तथोक्ते शममास्थितेन। तं भीमसेनो बलवानमर्षी धनंजयं क्रुद्धमुवाच वाक्यम्
त्या अपरिमित बलाढ्याने असं बोलून शांतता घेतली, तेव्हा भीमसेन, बलवान आणि संतप्त, रागावलेल्या धनंजयाला म्हणाला—
न पार्थ नित्यं क्षमकालमाह बृहस्पतिर्ज्ञानवतां वरिष्ठः । क्षमीह सर्वैः परिभूयतेसौ यथा भुडङ्गो विषवीर्यहीनः
पार्था, बृहस्पती, ज्ञानी लोकांत श्रेष्ठ, नेहमीच क्षमा करावी असं म्हणत नाही; जो माणूस नेहमी क्षमाशील असतो, त्याची सगळे तुच्छता करतात, जसा विष नसलेला साप.
विराटमद्यैव निहत्य शीघ्रं सपुत्रपौत्रं सकुलं ससैन्यम्। योक्ष्यामहे धर्मसुतं च राज्ये अद्यैव शीघ्रं त्वरिरेष मात्स्यः
आजच आपण विराटाला, त्याच्या मुलांना, नातवंडांना, कुटुंबाला आणि सैन्यासह पटकन संपवूया; आजच धर्मपुत्राला राजा करूया, कारण हा मत्स्यराज फार उतावळा आहे.
अनेन पाञ्चालसुताऽथ कृष्णा उपेक्षिता कीचकेनाभियुक्ता। तस्मादयं नार्हति राजशब्दं राजा भव त्वं नृप पार्थवीर्यात्
ही पांचाळकन्या कृष्णा किचकाकडून त्रासली गेली आणि दुर्लक्षित झाली; म्हणून याला राजा म्हणायचा अधिकार नाही. तूच राजा हो, पार्थांच्या बळावर.
राजा कुरूणां च युधिष्ठिरोऽयं मात्स्येषु राजा भवतु प्रवीरः तं मात्स्यदेहं शतधा भिनद्मि पूर्णोदकं कुम्भमिवाश्मनीह
युधिष्ठिर हा कुरूंचा राजा आहे, आणि बलाढ्य हा मत्स्यांमध्ये राजा होऊ दे; मी या मत्स्यराजाच्या देहाचे शंभर तुकडे करीन, जसा पाण्याने भरलेला कलश दगडाने फोडावा.
भवतः क्षमया राजन्त्सर्वे दोषाश्च नोऽभवन्। तं मात्स्यं सबलं हत्वा सपुत्रज्ञातिबान्धवम्। पश्चाच्चैव कुरून्सर्वान्हनिष्यामि न संशयः
राजा, तुझ्या संयमामुळे आमचे कोणतेही दोष उघड झाले नाहीत. आता मी मत्स्य राजाला त्याच्या सैन्यासह, मुलांसह, नातेवाईकांसह ठार मारीन आणि नंतर सर्व कुरूंचाही नाश करीन, यात काहीच शंका नाही.
भीमसेनश्च ये चान्ये तथैवेति तमब्रुवन्
भीमसेन आणि इतर सर्वांनीही त्याच्याशी संमती दर्शवली.
तमब्रवीद्धर्मसुतो महात्मा क्षमी वदान्यः कुपितं च भीमम्। न प्रत्युपस्थास्यति चेत्सदारः प्रसादने सम्यगथास्तु वध्यः
मग धर्मराज, जो मोठ्या मनाचा, संयमी आणि उदार होता, त्याने रागावलेल्या भीमाला सांगितले: 'तो आपल्या पत्नीसमवेत पुढे आला नाही, तर त्याला योग्य शिक्षा द्यावी.'
न हन्तव्यो दुरात्माऽयं विराटश्चापि तेऽर्जुन
अर्जुना, हा दुष्ट माणूस किंवा विराट राजा यांना मारू नकोस.
श्वः प्रभाते प्रवेक्ष्यामः सभां सिंहासनेष्वपि। राजवेषेण संयुक्ताः स्थानमस्व स्वलंकृताः
उद्या सकाळी आपण सर्व राजवस्त्र घालून, सिंहासनांवर बसून, राजसभेत प्रवेश करू.
विराटो यदि तत्रस्थान्राजालङ्कारशोभितान्। राजलक्षणसंपन्नान्यदि तत्र न मंस्यते। पश्चाद्धन्यामहे पार्थ विराटं सहबान्धवम्
पार्था, जर विराट राजा आपल्याला राजसदृश अलंकारांनी सजलेले आणि राजचिन्हांनी युक्त पाहूनही ओळखत नाही, तर आपण नंतर त्याला आणि त्याच्या नातेवाईकांना ठार करू.
इतिकर्तव्यतां सर्वे मन्त्रयित्वा तु पाण्डवाः। न्यवसंश्चैव तां रात्रिं धर्मज्ञा धर्मवत्सलाः
पांडवांनी काय करावे याचा विचार करून, धर्म जाणणारे आणि धर्मावर प्रेम करणारे त्यांनी ती रात्र तेथेच घालवली.
सहपुत्रेण मात्स्यः स संप्रहृष्टो नराधिपः । तां रात्रिमवसत्प्रीतः संप्रहृष्टेन चेतसा
मत्स्यराज आपल्या मुलासह अत्यंत आनंदित झाला आणि हर्षित मनाने ती रात्र तेथेच राहिला.
ततो द्वितीये दिवसे भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः। स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे सुचरितव्रताः
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, पाचही पांडव भाऊ स्नान करून, शुभ्र वस्त्रे घालून, आपापल्या व्रताला पाळून बाहेर पडले.
युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य सर्वाभरणभूषिताः। अभिपन्ना महाभागा भ्राजमाना महारथाः
युधिष्ठिराला पुढे करून, सर्व अलंकारांनी सजलेले, तेजस्वी आणि पराक्रमी असे ते महाभाग पुढे गेले.
विराटस्य सभां प्राप्य भूमिपालासनेषु ते । निषेदुः पावकप्रख्याः सत्रे धिष्ण्येष्विवाग्नयः
विराटाच्या सभागृहात पोहोचल्यावर, त्या तेजस्वी वीरांनी राजसिंहासनांवर स्थान घेतले, जणू काही यज्ञातील अग्नी आपल्या वेदिकांवर विराजमान झाले आहेत.
तेषु तत्रोपविष्टेषु विराटः पृथिवीपतिः। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां प्रातःकृत्यं समाप्य च
ते सर्व तिथे बसल्यावर, रात्री संपल्यावर आणि सकाळची कामे आटोपल्यावर विराट राजा सभागृहात आला.
गोसुवर्णादिकं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । आजगाम सभां राजा उत्तरेण सह प्रभो
गायी, सोने आणि इतर दान ब्राह्मणांना योग्य रीतीने देऊन, राजा उत्तरा सोबत सभेत आला.
स तान्दृष्ट्वा महासत्वाञ्ज्वलतः पावकानिव। राजवेषानुपादाय पार्थिवो विस्मितोऽभवत्
त्या महान पुरुषांना राजवस्त्रात तेजाने झळकतांना पाहून, राजा आश्चर्यचकित झाला.
किमिदं को विधिस्त्वेष भयार्त इव पार्थिवः। पुरुषप्रवरान्दृष्ट्वा विषादमगमन्नृपः
हे काय? हे कशाचे लक्षण आहे? त्या श्रेष्ठ पुरुषांना पाहून राजा घाबरला आणि त्याचे मन खचले.
अथ मात्स्योऽब्रवीत्कङ्खं देवराजमिव स्थितम् । मरुद्गणैरुपासीनं त्रिदशानामिवेश्वरम्
मग मत्स्यराजाने कंकाला उद्देशून म्हटले, जो देवेंद्रासारखा मारुतांसह बसला होता, जणू काही देवांचा स्वामीच आहे.
स किलाक्षनिवापस्त्वं सभास्तारो मया कृतः। अथ राजासने कस्मादुपविष्टोऽस्यलंकृतः
तू नेहमी आपल्या फासे खेळाने माझ्या सभेला रंगत आणलीस, मग आज तू राजसिंहासनावर अलंकार घालून का बसला आहेस?
परिहासेच्छया राज्ञो विराटस्य निशम्य तत्। स्मयमानोऽब्रवीद्वाक्यमर्जुनः परवीरहा
विराट राजाने हे हसत म्हटल्यावर, शत्रूंचा संहार करणारा अर्जुन हसत उत्तर देऊ लागला.
इन्द्रस्यार्धासनं राजन्नयमारोढुमर्हति। ब्रह्मण्यः श्रुतवांस्त्यागी सर्वलोकाभिपूजितः
राजा, जो ब्राह्मणांना प्रिय आहे, विद्वान आहे, उदार आहे आणि सर्व लोकांनी सन्मानित आहे, तो इंद्राच्या अर्ध्या सिंहासनावर बसण्यास पात्र आहे.
एष विग्रहवान्धर्म एष वीर्यवतां वरः। एष बुद्ध्याधिको लोके तपसां च परायणम्
हा धर्माचा मूर्तिमंत स्वरूप आहे, शूरांमध्ये श्रेष्ठ आहे, बुद्धीने सर्वांपेक्षा पुढे आहे आणि तपस्वींचा आधार आहे.