सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर्जानपदैरपि। आसाद्यान्तःपुरद्वारं पित्रे संप्रत्यवेदयत्
नगरातील नागरिक, स्त्रिया आणि गावकरी यांच्याकडून सन्मान मिळवत तो अंतःपुराच्या दारापर्यंत पोहोचला आणि वडिलांना बातमी दिली.
ततो द्वाःस्थः समासाद्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । वर्धयित्वा जयाशीर्भिरिदं वचनमब्रवीत्
मग द्वारपाल पुढे येऊन, हात जोडून वाकला, विजयाच्या शुभेच्छा दिल्या आणि असे म्हणाला.
राजन्पृथुयशस्तुभ्यं जित्वा शत्रून्समागतः। उत्तरः सह सूतेन द्वारि तिष्ठति वारितः
'महान कीर्ती असलेले राजन, उत्तार हा सारथ्यासह शत्रूंना हरवून परतला आहे; तो दारात उभा आहे, थांबवलेला आहे.'
कुमारो योधमुख्यैस्च गणिकाभिस्च संवृतः । पौरजानपदैर्युक्तः पूज्यमानो जयाशिषाः
कुमार, मुख्य योद्धे आणि गणिका यांच्या गराड्यात, नागरिक आणि गावकऱ्यांसह, विजयाच्या शुभेच्छांनी सन्मानित होत होता.
ततो हृष्टो महीपालः क्षत्तारमिदमब्रवीत् । प्रवेशयोभौ तौ तूर्णं दर्शनेप्सुरहं तयोः
मग आनंदित झालेल्या राजाने सेवकाला सांगितले: 'दोघांनाही लवकर आत घे, मला त्यांना पाहायचे आहे.'
क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत्। उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नलाः
पण कर्णाने कुरुराजाच्या सेवकाला हळूच सांगितले: 'उत्तार एकटाच आत जाऊ दे; ब्रिहन्नलाला आत येऊ देऊ नकोस.'
तस्य हि महाबाहोर्व्रतं नित्यं महात्मनः। यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वा प्रदर्शयेत्। अन्यत्र संग्रामगतान्न स जीवेत्कथंचन
कारण त्या महान आत्म्याच्या, बलाढ्य बाहू असलेल्या त्याच्या एक व्रत आहे: युद्धाशिवाय, जो कोणी माझ्या अंगावर जखम करेल किंवा रक्त दाखवेल, तो कधीही जिवंत राहू शकणार नाही.
व्यक्तं भृसं सुसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम्। विराटमिह सामात्यं हन्यात्सबलावाहनम्
तो जर मला रक्ताने माखलेला पाहिला, तर तो नक्कीच फार संतप्त होईल आणि येथे विराट, त्याचे मंत्री, सैन्य आणि रथांसह सर्वांना ठार मारेल.
इन्द्रं वापि कुबेरं वा यमं वा वरुणं तथा। मम शोणितकर्तारं मृद्गीयात्किं पुनर्नरम्
इंद्र, कुबेर, यम किंवा वरुण — माझं रक्त सांडणारा कुणीही असो, तो जिंकला जावा; मग माणसाची काय कथा?
क्षणमात्रं तु तत्रैव द्वारि तिष्ठतु वीर्यवान् । इति प्रोवाच धर्मात्मा युधिष्ठिर उदारधीः
तो शूरवीर फक्त क्षणभर दारात उभा राहो — असं धर्मशील, उदारमनाचा युधिष्ठिर म्हणाला.
इत्युक्त्वा क्षमया युक्तो धर्मराजो घृणान्वितः। सभायां सह मात्स्येन तूष्णीमुपविवेश ह
असं म्हणून, क्षमाशील आणि दयाळू धर्मराज सभेत मत्स्यराजासोबत शांतपणे बसला.
ततो राजसुतो ज्येष्ठः प्राविशत्पृथिवींजयः। ववन्दे स पितुः पादौ कङ्कं चाप्युपतिष्ठत
मग ज्येष्ठ राजपुत्र, पृथ्वी जिंकणारा, आत आला; त्याने वडिलांच्या पायांना वंदन केलं आणि कंकाजवळही गेला.
पश्यन्युधिष्ठिरं दृष्ट्या वक्रया चरणौ पितुः। अभिवाद्य ततो दृष्ट्वा कङ्कस्य रुधिरप्लुतम् । हृदयेऽदह्यत तदा मृत्युग्रस्त इवोत्तरः
युधिष्ठिराकडे वक्र नजरेने पाहून त्याने वडिलांच्या पायांना वंदन केलं; मग कंक रक्ताने माखलेला पाहून, उत्ताराच्या हृदयात जणू मृत्यूचं भय दाटून आलं.
ततो रुधिरसिक्ताङ्गमनेकाग्रमनागसम्। भूमावेकान्त आसीनं सैरन्ध्र्या समुपासितम्। ततः पप्रच्छ राजानं त्वरमाण इवोत्तरः
रक्ताने माखलेलं, निर्दोष आणि एकाग्र मनाने जमिनीवर एकटं बसलेलं, सैरंध्रीच्या सेवेत असलेलं पाहून, उत्ताराने घाईने राजाला विचारलं.
केनायं ताडितः कङ्कः केन पापमिदं कृतम्। को वा जिगमिषुर्मृत्युं केन स्पृष्टः पदोरगः
हा कंक कोणाच्या हातून मारला गेला? हे पाप कोणाच्या कडून घडलं? कोण मृत्यूला बोलावतंय, सापाला पाय लावून?
श्रोत्रियो ब्राह्मणश्रेष्ठ इन्द्रासनरतिक्षमः। पूजनीयोऽभिवाद्यश्च न प्रबाध्योऽयमीदृशः
हा शास्त्रज्ञ ब्राह्मण, ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ, इंद्राच्या आसनाला योग्य, सन्मान आणि वंदन करण्यास पात्र आहे; अशा माणसाला त्रास द्यायचा नाही.
स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटो राष्ट्रवर्धनः। प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं साध्वसाद्ध्वस्तमानसः
मुलाचं बोलणं ऐकून, राज्य वाढवणारा विराट राजा घाबरलेल्या मनाने उत्ताराला उत्तर देऊ लागला.
पुत्र ते विजयं श्रुत्वा प्रहृष्टोऽहं मुदा भृशम्। अक्षक्रीडनयाऽनेन कालक्षेपमकारिषम्
माझ्या मुला, तुझ्या विजयाची बातमी ऐकून मला फार आनंद झाला; या कंकासोबत मी फक्त फड खेळत वेळ घालवला.
तत्राजयत्कुरून्सर्वानुत्तरो राष्ट्रवर्धनः। इत्युक्तं हि मया पुत्र नेति कङ्को बृहन्नला। अजयत्सा कुरून्सर्वानिति मामब्रवीन्मुहुः
तेथे, उत्ताराने सर्व कुरूंना जिंकले — असं मी म्हटलं; पण कंक आणि बृहन्नला म्हणाले, बृहन्नलाच सर्व कुरूंना जिंकली, आणि तेच पुन्हा पुन्हा सांगत राहिले.
प्रशंसिते मया पुत्र विजये तव विश्रुते। बृहन्नलाया विजयं कङ्कोऽस्तुवत वै रुषा
माझ्या मुला, मी तुझ्या विजयाचं कौतुक केलं, तुझी कीर्ती सर्वत्र पसरली; पण कंकाने रागाने बृहन्नलाच्या विजयाचं कौतुक केलं.
मया प्रशस्यमाने तु त्वयि पण्डं प्रशंसति। बृहन्नलाप्रशंसाभिरभ्यसूयमहं तदा। ताडितोऽयं मया पुत्र दुरात्मा शत्रुपक्षकृत्
मी तुझं कौतुक करत असताना, तो त्या नपुंसकाचं कौतुक करीत होता; बृहन्नलाच्या सततच्या स्तुतीमुळे मी चिडलो. म्हणून मी या शत्रुपक्षाच्या साथीदार, दुष्ट कंकाला मारलं.
ताडितोऽयं यतिः कङ्क इत्युक्तं तद्वचोत्तरः। श्रुत्वा पितुर्भृशं क्रुद्धः पितरं वाक्यमब्रवीत्
‘हा कंक, यती, मारला गेला’ असं ऐकून, उत्ताराने वडिलांचं बोलणं ऐकून फारच रागाने वडिलांना उत्तर दिलं.
अकार्यं ते कृतं राजन्क्षिप्रमेष प्रसाद्यताम्। मा त्वा ब्रह्मविषं घोरं समूलमुपनिर्दहेत्
राजा, तू चुकीचं केलं आहेस; पटकन त्याची क्षमा माग. नाहीतर ब्राह्मणाचा भयंकर विष तुझं सर्वस्व जाळून टाकेल.
यावन्न क्षयमायाति कुलं सर्वमशेषनः। स्फीतं वृद्धं च मात्स्यानामयं तावत्प्रसाद्यताम्
मात्स्यांचं हे वृद्ध आणि समृद्ध घराणं पूर्णपणे नष्ट होण्याआधी, त्याची ताबडतोब क्षमा माग.
प्रणम्य पादयोरस्य दण्डवत्क्षितिमण्डले । प्रगृह्य पादौ पाणिभ्यामयं तावत्प्रसाद्यताम्
त्याच्या पायांना वाकून, जमिनीवर दंडवत घालून, दोन्ही हातांनी त्याचे पाय धरून — ताबडतोब त्याची क्षमा माग.
दक्षेण पाणिना स्पृष्ट्वा शपे त्वां क्षपितं मया। इति यावद्वदेत्कङ् अयं तावत्प्रसाद्यताम्
उजव्या हाताने त्याला स्पर्श करून, तो ‘मी तुला शाप देतो, तू माझ्यामुळे नष्ट होशील’ असं म्हणण्याआधीच, त्याची ताबडतोब क्षमा माग.
स पुत्रस्य वचः श्रुत्वा विराटः साध्वसाकुलः। क्षमयामास कौन्तेयं छन्नं ब्राह्मणवर्चसा
पुत्राने सांगितलेली गोष्ट ऐकून विराट राजा घाबरून गेला आणि ब्राह्मणासारखा तेजस्वी असलेल्या लपलेल्या कौन्तेयाला त्याने माफ केले.
क्षमयन्तं तु राजानं पाण्डवः प्रत्यभाषत। चिरं क्षान्तं मया राजन्मन्युर्मम न विद्यते
राजा माफ करत असताना पांडव म्हणाला, "राजा, तू खूप काळ माझ्यावर संयम ठेवला आहेस; मला तुझ्यावर अजिबात राग नाही."
यदि स्म तत्पतेद्भूमौ रुधिरं मम पार्थिव । सराष्ट्रस्त्वमिहोच्छेदमापद्येथा नरर्षभ
राजा, जर माझे रक्त जमिनीवर पडले असते, तर तुझ्या साऱ्या राज्यावर मोठे संकट आले असते, हे नरश्रेष्ठ.
न दूषयामि राजेन्द्र यस्तु हन्याददूषकम्। फलं तस्य महाराज क्षिप्रं दारुणमाप्नुयात्
राजाधिराज, मी तुला दोष देत नाही; पण जो निरपराधाला मारेल, त्याला फार लवकर भयंकर फळ मिळेल.