वासवप्रमुखाः सर्वे देवाः सर्षिपुरोगमाः। यक्षगन्धर्वसङ्घाश्च गणा अप्सरसां तथा
वज्रधारी इंद्रासह सर्व देवता, ऋषी, यक्ष, गंधर्व आणि अप्सरांचा समूह तिथे आला होता.
युद्धं तु मानुषं दृष्ट्वा कुरूणां फल्गुनस्य च। एकस्य च बहूनां च रौद्रमत्युग्रदर्शनम्
कुरू आणि अर्जुन यांच्यातलं, एकाकी विरुद्ध अनेकांचं, भयंकर आणि अत्यंत भीषण असं मानवांचं युद्ध पाहून—
अस्त्राणामथ दिव्यानां प्रयोगानथ संग्रहान्। लघु सुष्ठु च चित्रं च कृतीनां च प्रयत्नतः
दिव्य अस्त्रांची वापर, त्यांचा आवर, आणि कुशल, वेगवान, अद्भुत पराक्रम, हे सर्व मोठ्या प्रयत्नाने केलेले—याचं वर्णन केलं जातं.
भीष्मं शारद्वतं द्रोणं कर्णं गाण्डीवधन्वना। जितानन्यान्भूमिपालान्दृष्ट्वा जग्मुर्दिवौकसः
भीष्म, कृपाचार्य, द्रोण, कर्ण आणि इतर राजे, गाण्डीवधारी अर्जुनाने जिंकलेले पाहून, देवता तिथून निघून गेल्या.
सर्वे ते परितुष्टाश्च प्रशस्य च मुहुर्मुहुः। असङ्गतिना तेन विमानेनाशुगामिना। प्रतिजग्मुरसङ्गास्ते त्रिदिवं च दिवौकसः
सर्व देवता अतिशय आनंदित झाले आणि पुन्हा पुन्हा त्याचं कौतुक करू लागले; मग त्या वेगवान, अडथळ्याविना जाणाऱ्या विमानाने एकत्रितपणे ते स्वर्गात परतले.
[*कुरवो निर्जिताः सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः। अजय्यास्त्रिदशैः सर्वैः सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः । पार्थेनैकेन संग्रामे विस्मयो नो महानहो
सर्व कुरु—भीष्म, द्रोण, कृप आणि इतर—हे सगळे मिळून, ज्यांना सर्व देव, इंद्र आणि असुरही जिंकू शकत नाहीत, ते एकट्या पार्थाने युद्धात हरवले—हे आमच्यासाठी किती आश्चर्यकारक आहे!
कस्मिन्मुहूर्ते संजातः कस्य धर्मस्य वा फलम्
हा असा प्रसंग कधी घडला, किंवा कोणाच्या पुण्याचं हे फळ आहे?
किमाश्चर्यं फल्गुनेऽस्मिन्यो रुद्रेण न्ययोधयत्। निवातकवचानाजौ यस्त्रिंशत्कोटिसंमितान्
फाल्गुनाने पूर्वी रुद्राशी युद्ध केलं होतं आणि तीस कोटी निवातकवचांना युद्धात हरवलं होतं—म्हणून त्याच्यात काय आश्चर्य?
तस्य चैतत्किमाश्चर्यं स्तुवन्त इति ते सुराः । जग्मुः सुरालयं हृष्टा विस्मयाविष्टचेतसः ।।]
त्याच्या या अद्भुत कर्तृत्वाचं देवता स्तुती करतात, यात काय नवल? आनंदाने आणि आश्चर्याने भरलेल्या मनाने देवता पुन्हा आपल्या स्वर्गात परतले.
कुरवोऽर्जुनबाणैश्च ताडिताः शरविक्षताः । कुरूनभिमुखां याताः समग्रबलवाहनाः
कुरु, अर्जुनाच्या बाणांनी जखमी होऊन, आपली सारी सेना आणि रथ घेऊन कुरु नगरीकडे वळले.
विराटनगराच्चैव गजाश्वरथसंकुलाः । योधैः क्षत्रियदायादैर्बलवद्भिरधिष्ठिताः
विराट नगरीतून हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेली, बलवान क्षत्रिय वंशज योद्ध्यांनी सजलेली सेना निघाली.
विराटप्रहिता सेना नगराच्छीघ्रयायिनी । उत्तरं सह सूतेन प्रत्ययात्तमरिन्दमम्
विराटाने पाठवलेली, शहरातून वेगाने निघालेली सेना, उत्तरा आणि त्याच्या सारथ्यासह, त्या अजिंक्य शत्रूला सामोरे गेली.
तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे हस्त्यश्चरथसंकुले । प्रहर्षः स्त्रीकुमाराणां तुमुलः समपद्यत
शेकडो वाद्यांच्या गजरात, हत्ती, घोडे आणि रथांनी गजबजलेल्या त्या ठिकाणी, स्त्रिया आणि कुमारांमध्ये मोठा आनंदाचा गोंधळ उसळला.
अर्जुनस्तु ततो दृष्ट्वा सैन्यरेणुं समुत्थितम् । सैन्यध्वजं निशम्याथ वैराटिं समभाषत
तेव्हा अर्जुनाने सैन्याचा धूर आणि ध्वज दिसताच, विराटपुत्राशी बोलायला सुरुवात केली.
नगरे तुमुलः शब्दो रेणुश्चाक्रमते नभः। किंनु खल्वपयातास्ते कुरवो नगरं गताः
शहरात मोठा गोंगाट आहे, आणि धुळीने आकाश भरलं आहे; कुरु कदाचित मागे फिरलेत का, किंवा ते शहरात शिरलेत का?
ते चैव निर्जिताऽस्माभिर्महेष्वासाः सुतेजसः । आमुञ्च कवचं वीर चोदयस्व च वाजिनः । जवेनाभिप्रपद्यस्व विराटनगरं प्रति
ते बलवान धनुर्धर आमच्यामुळे हरले आहेत; वीर, तू आपलं कवच काढ, घोड्यांना पुढे घाल, आणि वेगाने विराट नगरीकडे जा.
न तावत्तलनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम् । ध्वजं वा दर्शयिष्यामि अथवा स्वजनो भवेत्
तोपर्यंत मी गाण्डीवाचा आवाज किंवा ध्वज दाखवणार नाही—जोपर्यंत हे आपलेच लोक आहेत, असं मला खात्री होत नाही.
सेनाग्रमेतन्मात्स्यानां गणिकाश्च स्वलंकृताः। कन्या रथेषु दृश्यन्ते योधा विविधवाससः
ही मत्स्यांची सेना पुढे आहे; सुंदर दागिने घातलेल्या गणिका, रथांवर बसलेल्या कन्या आणि वेगवेगळ्या पोशाखातील योद्धे दिसत आहेत.
उत्तरामत्र पश्यामि सखीभिः परिवारिताम्। अनीकिन्यः प्रदृश्यन्ते हस्तिनोश्वाश्च वर्मिताः
इथे मला उत्तरा तिच्या सखींसह दिसते; वेगवेगळ्या तुकड्या, तसेच कवचधारी हत्ती आणि घोडेही दिसत आहेत.
रथिनश्च पदाताश्च बहवो न च शस्त्रिणः। विराटवचनात्सर्वे संहृष्टाः प्रतिभान्ति मे। न च मेऽत्र प्रतीघातश्चित्तस्य स्वजने यथा
इथे अनेक रथी आणि पायदळ सैनिक आहेत, जरी सर्वजण शस्त्रधारी नाहीत; विराटाच्या आज्ञेने सर्वजण आनंदी दिसतात, आणि माझ्या मनात इथे आपल्यासारख्या लोकांत कुठलीही अडचण वाटत नाही.
ततः शीघ्रं समासाद्य उत्तरं स्वजनो बहु। परस्परममित्रघ्नं सस्वजे तं समागतम्
मग उत्ताराकडे त्याचे अनेक आप्तजन झपाट्याने आले; त्यांनी एकत्र येऊन, शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या त्याच्या विजयाचा आनंद साजरा केला.
प्रीतिमान्पुरुषव्याघ्रो हर्षयुक्तः पुनः पुनः । दिष्ट्या जयसि भद्रं ते दिष्ट्या सूतो बृहन्नलाः। दिष्ट्या संग्राममागम्य भयं तव न किंचन
पुरुषांमध्ये वाघासारखा असलेला तो, अत्यंत आनंदित होऊन पुन्हा पुन्हा म्हणाला: 'तुला विजय मिळाला, हे मोठे भाग्य! ब्रिहन्नला सुखरूप आहे, हेही भाग्य! युद्धातून परतल्यावर तुला काहीच भीती उरली नाही, हेही किती चांगले!'
अजैषीदेष जाञ्जिष्णुः कुरूनेकरथो रणे। एतस्यक बाहुवीर्यं तद्येन गावो जिता मया। कुरवो निर्जिता यस्मात्सग्रामेऽमिततेजसः
हा जांजिष्णू एकट्याने कुरूंचा युद्धात पराभव केला; त्याच्या बळावर मी गायी जिंकू शकलो; अमाप तेज असलेल्या कुरूंचा त्यानेच युद्धात पराभव केला.
अकार्षीदेष तत्कर्म देवपुत्रोपमो युवा। एष तत्पुरुषव्याघ्रो विक्षोभ्य कुरुमण्डलम्। गावः प्रसह्य विजिता रणे मां चाभ्यपालयत्
हा तरुण, देवपुत्रासारखा, त्यानेच हे महान कार्य केले; पुरुषांमध्ये वाघ असलेल्या याने कुरूंची फौज हादरवली, युद्धात गायी जिंकल्या आणि माझी रक्षा केली.
उत्तरस्य वचः श्रुत्वा शंसमानस्य चार्जुनम्। चोदिता राजपुत्रेण जयं मङ्गलवादिनः
उत्ताराने अर्जुनाचे कौतुक करताना जे बोलले, ते ऐकून आणि राजपुत्राने प्रोत्साहन दिल्यावर, शुभ बोलणाऱ्यांनी विजयाचा जल्लोष केला.
ततो गन्धैश्च माल्यैश्च धूपैश्च वसुसंभृतैः । कन्याः पार्थममित्रघ्नं किरन्त्यः समपूजयन्
मग कन्यांनी सुगंध, फुले, धूप आणि मौल्यवान वस्तू घेऊन, शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या पार्थाचे अभिषेक करून त्याचा सन्मान केला.
आपूर्यमाणो माल्यैश्च गन्धैश्च विविधैः शुभैः । संपूज्यमानो लोकेन नगरद्वारमागमत्
फुलांच्या माळा आणि विविध सुगंधांनी न्हालेला, लोकांनी सन्मानित केलेला तो, शहराच्या प्रवेशद्वाराकडे गेला.
भेर्यश्च तूर्याणि च वेणवश्च विचित्रवेषाः प्रमदाजनाश्च। पुरो विराटस्य महाबलस्य निष्क्रम्य भूमिंजयमभ्यनन्दनम्
नगारे, तुताऱ्या, बासऱ्या वाजू लागल्या; रंगीबेरंगी वस्त्रातील स्त्रिया आणि लोक, बलाढ्य विराटाच्या राजवाड्यातून बाहेर आले आणि विजयाचा आनंद साजरा केला.
प्रशस्यमानस्तु जयेन तत्र पुत्रो विराटस्य न हृष्यति स्म। संभाष्यमाणस्तु जयेन तत्र सोऽन्तर्मनाः पाण्डवमीक्षमाणः
विजयाबद्दल कौतुक होत असतानाही, विराटाचा मुलगा आनंदित झाला नाही; विजयाबद्दल अभिनंदन होत असतानाही, तो अंतःकरणात अस्वस्थ होऊन पांडवाकडे पाहत राहिला.
पुत्र्यै विराटस्य ततो वराणि वस्त्राण्यदात्पाण्डुसुतः सखीभ्यः। सभाजयंश्चापि समागतास्ता दृष्ट्वा जयं तच्च बलं कुमार्यः
मग पांडवाने विराटाच्या कन्येला आणि तिच्या सखीला सुंदर वस्त्रे दिली; ज्या कुमारिका विजय आणि पराक्रम पाहण्यासाठी जमल्या होत्या, त्यांचाही त्याने सन्मान केला.