प्रवर्तमाने द्यूते तु मात्स्यः पाण्डवमब्रवीत्
फासे खेळ सुरू होताच, मत्स्यराजाने पांडवाला म्हटलं—
पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः । कुरवोऽतिरथाः सर्वे देवैरपि सुदुर्जयाः
पाहा, माझ्या मुलाने युद्धात असे कुरू पराभूत केले, जे सर्व अतिरथी होते आणि देवांनाही जिंकता येणार नाहीत.
ततोऽब्रवीद्धर्मराजो द्यूते मात्स्यं युधिष्ठिरः। दिष्ट्या ते विजिता गावः कुरवश्च पराजिताः
त्यावर धर्मराज युधिष्ठिराने फास्याच्या खेळात मत्स्यराजाला सांगितले— 'दैवाने तुझ्या गायी वाचल्या आणि कुरू पराभूत झाले.'
अत्यद्भुततमं मन्ये उत्तरश्चेत्कूरूञ्जयेत्। यन्ता बृहन्नला यस्य स कथंचिद्विजेष्यते
उत्तरा जर कुरूंना हरवला, तर ते फारच आश्चर्यकारक होईल. कारण बृहन्नलेचा सारथी असलेला तो कदाचित जिंकू शकेल.
ततो विराटः क्षुभितो मन्युना च परिप्लुतः। उवाच वचनं क्रुद्धः परिव्राजमनन्तरम्
मग विराट राजा संतापून आणि मनात राग धरून, त्या ब्राह्मण संन्याशाला रागाने म्हणाला—
तादृशेन तु योधेन महेष्वासेन धीमता। कुरवो निर्जिता युद्धे तत्र किं ब्राह्मणाद्भुतम्
असा शूर, मोठा धनुर्धारी आणि बुद्धिमान योद्धा असताना कुरू पराभूत झाले, यात काय आश्चर्य आहे, ब्राह्मण?
समं षण्डेन मे पुत्रं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि। वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे
तू माझ्या मुलाचं षंढाशी तुलना करून त्याची स्तुती करतोस, हे ब्राह्मण म्हणवणाऱ्या! तुला काय बोलावं, काय नको हे कळत नाही; नक्कीच तू मला कमी लेखतोस.
समं षण्डेन मे पुत्रं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि। वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं मामवमन्यसे
तू माझ्या मुलाचं षंढाशी तुलना करून त्याची स्तुती करतोस, हे ब्राह्मण म्हणवणाऱ्या! तुला काय बोलावं, काय नको हे कळत नाही; नक्कीच तू मला कमी लेखतोस.
पुमांसो बहवो दृष्टाः सूताश्च बहवो मया। विक्रम्य यन्ता योद्धा च न मे दृष्टः कदाचन
मी अनेक पुरुष आणि रथचालक पाहिले आहेत; पण रथावर बसून युद्ध करणारा असा एकही मी कधी पाहिलेला नाही.
विप्रियं न चरेद्राज्ञामनुकूलं प्रियं वदेत्। आचरन्विप्रियं राज्ञां न जातु सुखमेधते
राजांच्या इच्छेविरुद्ध वागत जाऊ नये, आणि त्यांना आवडेल असंच बोलावं; राजांच्या मनाविरुद्ध वागणाऱ्याला कधीच सुख मिळत नाही.
वयस्यत्वात्तु ते सर्वमपराधमिमं क्षमे। नेदृशीं प्रवदर्वाचं यदि जीवितुमिच्छसि
आपल्या मैत्रीमुळे मी तुझा हा सगळा अपराध माफ करतो; पण पुढे असं बोलू नकोस, जर तुला जगायचं असेल तर.
ततोऽब्रवीत्पुनः कङ्कः प्रहस्य कुरुवर्धनः । बृहन्नलाया सजेन्द्र धुष्यतां नगरे जयः
मग कुरुवंशाचा आनंद कंक हसून म्हणाला, 'राजा, नगरात बृहन्नलेलाच विजय मिळो!'
उत्तरेण तु सारथ्यं कृतं नूनं भविष्यति। निमित्तं किंचिदुत्पन्नं तर्कश्चापि दृढो मम। यतो जानामि राजेन्द्र नान्यथा तद्भविष्यति
उत्तराने रथ चालवण्याचं काम आधीच केलं असावं, हे नक्कीच घडलं आहे; काहीतरी चिन्ह दिसलं आहे, आणि माझा विचार ठाम आहे, राजेंद्र, हे वेगळं होणार नाही.
कुरवोऽपि महावीर्या देवैरपि सुदुर्जयाः। ससोमवरुणादित्यैः सयक्षेशहुताशनैः
कुरू हे फार पराक्रमी असून, त्यांना देवांसाठीही जिंकणं कठीण आहे—सोम, वरुण, आदित्य, यक्षांचा अधिपती आणि अग्नी यांच्या सोबतसुद्धा.
यत्र शान्तनवो भीष्मो द्रोणकर्णौ सुदुर्जयौ। अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तो जयद्रथः
जिथे शांतनूचे पुत्र भीष्म, आणि अजिंक्य द्रोण व कर्ण आहेत, तसेच अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त आणि जयद्रथ आहेत,
भूरिश्रवाः शलो भूरिर्जलसन्धिश्च वीर्यवान्। दुर्योधनो दुष्प्रसहो दुःशासनविविंशती
भूरिश्रवा, शल, भूरी, बलवान जलसंधी, दुर्योधन—ज्याला हरवणं कठीण आहे—दुःशासन आणि विविंशती,
वृषसेनोऽश्ववेगश्च वायुवेगसुवर्चसौ । बाह्लीकः शूरसेनश्च युयुत्सुश्च परन्तपः
वृषसेन, अश्ववेग, वायुवेग, सुवर्चस, बाह्लिक, शूरसेन आणि शत्रूंना जाळणारा युयुत्सु,
सौबलः शकुनिश्चैव द्युमत्सेनश्च साल्वराट् । अन्ये च बहवः शूरा नानाजनपदेश्वराः
सौबल, शकुनी, द्युमत्सेन—साल्वांचा राजा—आणि इतर अनेक शूर, वेगवेगळ्या प्रदेशांचे अधिपती,
कृपेणाचार्यमुख्येन सहिताः कुरवो नृपाः। सञ्जकार्मुकनिस्त्रिंशा रथिनो रथयूथपाः। अन्ये चैव महावीर्या राजपुत्रा महारथाः
कृपाचार्यांसह कुरूंचे राजे, धनुष्य आणि तलवारींनी सज्ज, रथी आणि रथांच्या सेनापती, तसेच इतर बलवान राजपुत्र आणि महाबलवान रथी,
मरुद्गणैः परिवृतः साक्षादपि पुरंदरः । तद्बलं न जयेत्क्रुद्धो भीष्मद्रोणादिभिर्वृतम्
मारुतगणांनी वेढलेला इंद्रसुद्धा, भीष्म-द्रोण वगैरे यांच्या रक्षणाखाली असलेल्या त्या सैन्याला, रागावला तरी, जिंकू शकणार नाही.
कस्तद्बृहन्नलादन्यो मनुष्यः प्रतियोत्स्यति। यस्य बाहुबले तुल्यो न भविष्यति कश्चन
बृहन्नलेशिवाय दुसरा कोण माणूस त्यांच्याशी सामना करणार? कारण त्याच्या बाहूंच्या बळाशी तुलना होईल असा कोणीच नाही.
अतीव समरं दृष्ट्वा हर्षो यस्याभिवर्धते। किमेवं पुरुषो लोको दिवि वा भुवि विद्यते
जगात किंवा स्वर्गात, युद्ध पाहून ज्याचा आनंद फार वाढतो, असा पुरुष कोण आहे?
तेन संक्षुभितो राजा दीर्यमाणेन चेतसा । अब्रवीद्वचनं क्रूरमजानन्वै युधिष्ठिरम्
हे ऐकून, राजा मनातून फारच अस्वस्थ झाला आणि त्याला समोर युधिष्ठिर आहे हे न कळता, त्याने कठोर शब्द बोलले.
कङ्ख मा ब्रूहि मे वाक्यं प्रतिकूलं द्विजोत्तम । बहुशः प्रतिषिद्धस्त्वं न च वाचं नियच्छसि
कंक, मला उलट बोलू नकोस, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण! तुला कित्येकदा थांबवलं तरीही, तू तुझी वाणी आवरत नाहीस.
नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद्धर्ममाचरेत्। इति प्रक्षुभितो राजा सोऽक्षेणाभ्यहनद्भृशम्
कोणीतरी आळा घालणारा नसेल, तर कुणीही धर्माचं पालन करणार नाही; असं मनात खूप अस्वस्थ झाल्यामुळे राजाने फासे जोरात फेकले.
तस्य तक्षकभोगाभं बाहुमुत्क्षिप्य दक्षिणम्। विराटः प्राहनत्क्रुद्धः कर्णमाश्रित्य दक्षिणम्
त्याने आपला उजवा हात, जो सापाच्या फण्यासारखा दिसत होता, वर उचलून, संतापलेल्या विराटाने उजव्या हाताने कर्णाला जोरात मारले.
मुखे युधिष्ठिरं कोपान्मैवमित्यवभर्त्सयन्। बलवत्प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितमास्रवत्
युधिष्ठिराला रागाने 'असं करू नकोस' असं म्हणत त्याला तोंडावर जोरात मारलं, त्यामुळे रक्त वाहू लागलं.
अक्षेणाभिहतो राजा विराटेन युधिष्ठिरः । तूष्णीमासीन्महाबाहुः कृष्णां पश्यन्सुदुःखिताम्
राजा विराटाने फास्याने मारल्यावर बलवान युधिष्ठिर गप्प बसला आणि दुःखी मनाने कृष्णेकडे पाहू लागला.
तस्य रक्तोत्पलनिभं शिरसः शोणितं तदा। प्रावर्तत महाबाहोरभिघातान्महात्मनः
त्या महात्मा, बलवान युधिष्ठिराच्या डोक्यातून, फटक्यामुळे, लाल कमळासारखं रक्त वाहू लागलं.
तदप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां समधारयत्। अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम्
रक्त जमिनीवर पडायच्या आधीच पार्थाने ते हाताने धरलं आणि धर्मशील मनाने बाजूला उभ्या असलेल्या द्रौपदीकडे पाहिलं.