त्रस्ताश्च रथिनःक सर्वे चैन्द्रमस्त्रं विकुर्वति। सर्वे शान्तिपरा योधाः स्वचित्तं नाभिजझिरे । सहिता द्रोणभीष्माभ्यां प्रमोहगतचेतनाः
इंद्रास्त्राचा प्रचंड प्रभाव पाहून सर्व रथी घाबरले; द्रोण आणि भीष्म सोबत असूनही सगळे योद्धे शांततेचीच इच्छा करू लागले, त्यांचे मन स्थिर राहिले नाही, आणि ते गोंधळले.
तानि सर्वाणि सैन्यानि भग्नानि भरतर्षभ । प्राद्रवन्त दिशः सर्वा भयाद्वै सव्यसाचिनः
हे भरतश्रेष्ठ, त्या सगळ्या सैन्यांचे मनोबल तुटले आणि ते सव्यसाचीच्या भीतीने सर्व दिशांना पळाले.
दक्षिणामेव तु दिशं हयानुत्तर वाहय। पुरा सार्थी भवत्येषामयं शब्दोऽत्र तिष्ठताम्
सारथ्या, घोड्यांना दक्षिण दिशेला वळव, कारण त्यांचा आवाज इथेच ऐकू येतो—तो तसाच राहू दे.
अश्चत्थाम्नः प्रतिरथं प्राचीमुद्याहि सारथे । अचिराद्द्रष्टुमिच्छामि गुरुपुत्रं यशस्विनम्
सारथ्या, अश्वत्थाम्याच्या समोर जाण्यासाठी रथ पूर्वेकडे वळव; मला लवकरच माझ्या गुरुपुत्राला पाहायचे आहे.
मोहयित्वा तु तान्सर्वान्धनुर्घोषेण पाण्डवः। प्रसव्यं चैवमावृत्य क्रोशार्धं प्राद्रवत्तदा
पांडवाने धनुष्याच्या गजराने सर्वांना गोंधळवून, डावीकडे वळून अर्धा क्रोश अंतरावर वेगाने निघून गेला.
यथा सततगो वायुः सुपर्णश्चापि शीघ्रगः । तथा पार्थरथः शीघ्रमाकाशे पर्यवर्तत
जसा वारा नेहमीच फिरतो किंवा गरुड वेगाने उडतो, तसा पार्थाचा रथ आकाशात झपाट्याने फिरला.
मुहूर्तोपरते शब्दे प्रतियाते धनञ्जये । हस्त्यश्वरथपादातं पुरस्कृत्य महारथाः
थोड्या वेळाने आवाज थांबल्यावर आणि धनंजय मागे हटल्यावर, महायोद्धे हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ घेऊन पुढे सरसावले.
द्रोणभीष्ममुखाः सर्वे सैन्यानां जघने ययुः। यत्ताः पार्थमपश्यन्तः सहिताः शरविक्षताः
द्रोण, भीष्म आणि इतर सर्व सेनापती बाणांनी जखमी होऊन, पार्थाचा शोध घेत सैन्याच्या मागच्या बाजूला गेले.
दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तः सैन्यं भूयिष्ठमागतम्। क्रोशमात्रमतिक्रम्य बलमन्वानयामहे। यात यत्र वनं गुल्मं नदीमन्वश्मकां प्रति
सुदैवाने, दुर्योधन वाचला आणि बहुतेक सैन्य परत आले; फक्त एक क्रोश पुढे जाऊन आम्ही पुन्हा सैन्य एकत्र करत आहोत. जिथे जंगल, झुडूप किंवा नदी आपल्या लोकांकडे घेऊन जाते, तिकडे चला.
अथ दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वं बलमाहवे। अमृष्यमाणः क्रोधेन प्रतिमार्गन्धनञ्जयम्
युद्धात आपली फौज तुटलेली पाहून दुर्योधनाला सहन झाले नाही आणि तो रागाने धनंजयाचा पाठलाग करू लागला.
न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठ स्वेनानीकेन संवृतः । वार्यमाणो दुराधर्षैर्भीष्मद्रोणकृपैर्भृशम्
पण कुरूश्रेष्ठ आपल्या सैन्याने वेढला गेला आणि भीष्म, द्रोण, कृप यांच्या रोखण्याच्या प्रयत्नांनंतरही मागे वळला.
ततोऽर्जुनश्चित्रमुदारवेगं समीक्ष्य गाण्डीवमुवाच वाक्यम्। भोगीन्द्रकल्पं भुवनेषु रूढमभेद्यमच्छेद्यमदाह्यमाजौ
मग अर्जुनाने, नागराजासारखे, जगात प्रसिद्ध, युद्धात न तुटणारे, न कापता येणारे, न जळणारे, अद्भुत आणि वेगवान गाण्डीव पाहून असे शब्द उच्चारले:
इदं त्विदानीमनयं कुरूणां शिवं धनुः शत्रुनिबर्हणं च। अत्याशुगं वेगवदाशुकर्तृ अवारणीयं महते रणाय
आता हे धनुष्य कुरूंच्या कल्याणासाठी आणि शत्रूंच्या विनाशासाठी आहे; हे अतिशय वेगवान, बलशाली आणि कोणत्याही मोठ्या युद्धात थांबवता येणार नाही.
प्रदारणं शत्रुवरूथिनीनामनीकजित्संयति वज्रकल्पम्। वैधव्यदं शत्रुनितम्बिनीनां मुखप्रदं कौरववंशजानाम्
हे धनुष्य शत्रूंच्या फौजा फाडते, रणांगणात सैन्य जिंकते, वज्रासारखे आहे; हे शत्रूंच्या स्त्रियांना वैधव्य देते आणि कौरव वंशजांना कीर्ती मिळवून देते.
प्रयाहि यत्रैष सुयोधनो हि तं पातयिष्यामि शरैः सुतीक्ष्णैः । आचार्यपुत्रं च सुयोधनं च पितामहं सूतसुतं च सङ्ख्ये । द्रोणं कृपं चैव निवार्य सर्वाञ्शिरो हरिष्यामि सुयोधनस्य
जिथे हा सुयोधन आहे तिथे जा; मी त्याला तीक्ष्ण बाणांनी पाडीन. युद्धात मी आचार्यपुत्र, सुयोधन, पितामह, सूतपुत्र, द्रोण, कृप आणि इतर सर्वांना रोखून, सुयोधनाचं डोकं उडवीन.
तदुत्तरश्चित्रमुदारवेगं धनुश्च दृष्ट्वा निशिताञ्शरांश्च। भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम्
तेव्हा उत्ताराने ते विलक्षण वेगवान धनुष्य आणि तीक्ष्ण बाण पाहून घाबरून अर्जुनाला युद्धाच्या मध्यभागी म्हणाला, 'मी तुझे घोडे हाताळू शकत नाही.'
तमब्रवीन्मात्स्यसुतं प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता । मया सहायेन कुतो भयं ते प्रेह्युत्तराश्वानुपमन्त्रयस्व
गांडीवधारी, शत्रूंचा संहार करणारा अर्जुन हसून मत्स्यराजपुत्राला म्हणाला, 'माझ्यासारखा साथी असताना तुला कशाला भीती वाटते? जा उत्तरा, घोड्यांना योग्य प्रकारे चालव.'
आश्वासितस्तेन धनञ्जयेन वैराटिरश्वानतुदञ्जवेन। विष्फारयंस्तद्धनुरुग्रवेगं युयुत्समानः पुनरेव जिष्णुः
धनंजयाने धीर दिल्यावर विराटपुत्र उत्ताराने हातात चाबूक घेऊन घोड्यांना हाकायला सुरुवात केली. अर्जुन पुन्हा एकदा युद्धासाठी सज्ज होऊन आपलं बलवान धनुष्य ताणू लागला.
गाण्डीवशब्देन तु तत्रतत्र भूमौ निषेदुर्बहवोऽतिवेलम्। शङ्खस्य शब्देन तु वानरस्य शब्देन ते योधवराः समन्तात्
गांडीवाचा आवाज ऐकून अनेक योद्धे भीतीने जमिनीवर बसले. शंख आणि वानराचा आवाज ऐकून चारही बाजूंनी उत्तम योद्धे गोळा झाले.
एषोऽतिमानी धृतराष्ट्रपुत्रः सेनामुखे सर्वसमृद्धतेजाः। पराजयं नित्यममृष्यमाणो निवर्तते युद्धमनाः पुरस्तात्
हा धृतराष्ट्रपुत्र फारच गर्विष्ठ आहे, सैन्याच्या पुढे तेजाने उजळून निघाला आहे. पराभव सहन न होणारा, नेहमीच युद्धाला तयार असलेला, तो पुढे सरसावत आहे.
तमेव याहि प्रसमीक्ष्य युक्तः सुयोधनं तत्र सहानुजं च
सुयोधन आणि त्याच्या भावांसकट जिथे आहे तिथे नीट तयारीनिशी सरळ जा आणि त्याला सामोरा जा.
तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य सर्वे कुरुप्रवीराः सहसाऽभ्यगच्छन्। प्रहस्य वीरः स तु तानतीत्य दुर्योधने द्वौ निचखान बाणौ
त्याला धावत येताना पाहून सर्व कुरूवीर अचानक समोर आले. पण तो वीर हसत त्यांना ओलांडून गेला आणि दुर्योधनावर दोन बाण सोडले.
तेनार्दितो नाग इव प्रभिन्नः पार्थेन विद्धो धृतराष्ट्रपुत्रः । युयुत्समानोऽतिरथेन सङ्ख्ये स्वयं विगृह्यार्जुनमाससाद
पार्थाने घायाळ केल्यावर जसा हत्ती जखमी होतो तसा धृतराष्ट्रपुत्र, युद्धाची इच्छा धरून, स्वतः अर्जुनासमोर लढायला आला.
स भीमधन्वानमुदग्रवेगो धनञ्जयं शत्रुशतैरजेयम्। आकर्णपूर्णायतचोदितेन भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये
तो पराक्रमी धनंजय, शेकडो शत्रूंना जिंकू शकणारा, त्याच्या कपाळाच्या मध्यभागी पूर्ण ताणलेला रुंद टोकाचा बाण लागला.
स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाभेन सुसंहितेन । रराज पार्थो रुधिरं क्षरन्वै यथैकरश्मिर्भगवान्दिवार्कः
त्या सुवर्णमय, नेमक्या बाणाने छिद्रित झाल्यावर, पार्थाच्या कपाळातून रक्त वाहू लागले आणि तो जणू आकाशात एक किरण असलेला सूर्यच भासत होता.
अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्वभूवास्रमजस्रमुष्णम्। सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा मालेव धाराऽभिविराजते स्म
त्या बाणाने जखमी झाल्यावर, त्याच्या कपाळातून सतत उष्ण रक्त वाहू लागले. ती सुवर्ण आणि फुलांसारख्या थेंबांनी सजलेली धार हारासारखी शोभून दिसत होती.
स तेन बाणाभिहतस्तरस्वी दुयोधनेनोद्धतमन्युवेगः । शरानुपादाय विषाग्निकल्पान्विव्याध राजानमदीनसत्वः
दुर्योधनाने बाणाने घायाळ केल्यावर, वेगवान आणि प्रखर मनाचा अर्जुन, विषासारखे घातक बाण घेऊन, राजाला निर्भयपणे भोसकू लागला.
दुर्योधनश्चापि तमुग्रतेजाः पार्थश्च दुर्योधनमेकवीरः । अन्योन्यमाजौ पुरुषप्रवीरौ सम समाजघ्नतुराजमीढौ
दुर्योधन प्रखर तेजाचा आणि पार्थ एकटा वीर, हे दोघेही पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, विजयासाठी एकमेकांवर समसमानपणे बाणांचा मारा करू लागले.
ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्णः । रथैश्चतुर्भिर्गजपादरक्षैः कुन्तीसुतं पाण्डवमभ्यधावत्
तेव्हा विकर्णाने, पर्वतासारखा मोठा हत्ती आणि चार हत्ती व पायदळांनी राखलेले रथ घेऊन, कुंतीपुत्र पांडवावर झडप घातली.
तमापतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनञ्जयः कुम्भललाटमध्ये। आकर्णपूर्णेन दृढायसेन बाणेन विव्याध भृशं तु वीरः
तो गजेंद्र वेगाने धावत येत असताना, धनंजयाने पूर्ण ताणलेला मजबूत बाण त्याच्या कपाळावर मारला.