इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी। दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः
ही माझी मैत्रीण आणि दासी आहे; मी जिथे जाईन तिथे ही येते. ही दानवराज वृषपर्वाची कन्या शमीष्ठा आहे.
कथं तु ते सखी दासी कन्येयं वरवर्णिनी। असुरेन्द्रसुता सुभ्रूः परं कौतूहलं हि मे
पण ही तुझी मैत्रीण, सुंदर बांधेसूद असुरराजाची कन्या, तुझी दासी कशी काय झाली? मला फारच कुतूहल वाटते.
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किन्नरी। नैवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले
ना ही देवी, ना गंधर्वी, ना यक्षी, ना किन्नरी—अशी रूपवती स्त्री मी कधीच पृथ्वीवर पाहिली नाही.
श्रीरिवायतपद्माक्षी सर्वलक्षणशोभना। असुरेन्द्रसुता कन्या सर्वालङ्कारभूषिता
कमलासारख्या डोळ्यांची, लक्ष्मीप्रमाणे तेजस्वी, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, ही असुरराजाची कन्या सर्व अलंकारांनी सजलेली आहे.
दैवेनोपहता सुभ्रूरुताहो तपसापि वा। अन्यथैषाऽनवद्याङ्गी दासी नेह भविष्यति
नशीबाने किंवा कठोर तपामुळेच, सुंदर भुवया असलेल्या हिचे असे झाले असावे; नाहीतर निर्दोष अंग असलेल्या हिला दासीपण आले नसते.
अस्या रूपेण ते रूपं न किंचित्सदृशं भवेत्। पुरा दुश्चरितेनेयं तव दासी भवत्यहो
हिच्या सौंदर्याशी तुझे सौंदर्य जुळत नाही; नक्कीच, पूर्वीच्या कुठल्या तरी चुकीमुळे ही तुझी दासी झाली असावी—हे किती आश्चर्य!
सर्व एव नरश्रेष्ठ विधानमनुवर्तते। विधानविहितं मत्वा मा विचित्राः कथाःकृथाः
हे श्रेष्ठ पुरुषा, सर्वजण नेहमी ठरवलेल्या नियमांचेच पालन करतात. जे ठरवले आहे तेच योग्य समजावे, म्हणून विचित्र चर्चा करू नकोस.
राजवद्रूपवेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च। को नाम त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शस मे
तुझा पोशाख आणि रूप राजासारखे आहे, पण तुझी वाणी ब्राह्मणासारखी आहे. तू कोण आहेस, कुठून आला आहेस, आणि कुणाचा पुत्र आहेस, ते मला सांग.
ब्रहमचर्येण वेदो मे कृत्स्रः श्रुतिपथं गतः। राजाहं राजपुत्रश्च ययातिरिति विश्रुतः
ब्रह्मचर्यामुळे मी संपूर्ण वेद ऐकून शिकले आहे. मी राजा आहे, राजपुत्र आहे, आणि ययाति म्हणून प्रसिद्ध आहे.
केनास्यर्थेन नृपते इमं देशमुपागतः। जिघृक्षुर्वारिजं किंचिदथवा मृगलिप्सया
राजा, कोणत्या कारणासाठी तू या प्रदेशात आला आहेस? तुला पाणी घ्यायचे आहे का, की तुला शिकार करायची इच्छा आहे?
मृगलिप्सुरहं भद्रे पानीयार्थमुपागतः। बहुधाऽप्यनुयुक्तोऽस्मि तदनुज्ञातुमर्हसि
मला शिकार करायची इच्छा आहे म्हणून मी पाण्यासाठी येथे आलो आहे, हे सुभगे. तू मला अनेक प्रकारे विचारलेस, आता मला परवानगी द्यावी.
द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह। त्वदधीनाऽस्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव
दोन हजार कन्या आणि दासी शर्मिष्ठेसह मी तुझ्या अधीन आहे. तुझ्या कल्याणासाठी, तू माझा मित्र आणि पती हो.
असुरेन्द्रसुतामीक्ष्य तस्यां सक्तेन चेतसा। शर्मिष्ठा महिषी मह्यमिति मत्वा वचोऽब्रवीत्
असुरराजाच्या कन्येला पाहून, माझे मन तिच्यावर जडले. 'शर्मिष्ठा माझी राणी व्हावी,' असे मी मनाशी ठरवले आणि तसेच बोललो.
विद्ध्यौशनसि भद्रं ते न त्वामर्होऽस्मि भामिनि। अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव
हे औशनसी, तुझे कल्याण होवो, पण मी तुझ्यासाठी योग्य नाही. कारण राजांना देवयानी, म्हणजेच तुझ्या वडिलांची कन्या, वरण्याची परवानगी नाही.
परभार्या स्वसा श्रेष्ठा सगोत्रा पतिता स्नुषा। अवरा भिक्षुकाऽस्वस्था अगम्याः कीर्तिता बुधैः
परस्त्री, स्वतःची बहीण, एकाच कुळातील स्त्री, पतित स्त्री, सून, नीच, भिक्षुक, आणि आजारी स्त्री — या सर्व स्त्रियांना जाणकारांनी वर्ज्य मानले आहे.
संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म संहितम्। `अन्यत्वमस्ति न तयोरेकान्ततरमास्थिते।' ऋषिश्चाप्यृषिपुत्रश्च नाहुषाङ्ग वहस्व माम्
ब्राह्मणत्व आणि राजसत्ता एकमेकांत मिसळलेली आहेत. दोघेही आपापल्या जागी राहिले तर त्यांच्यात फरक नाही. हे नहुषपुत्र, ऋषी असो वा ऋषिपुत्र, तू मला स्वीकार.
एकदेहोद्भवा वर्णाश्चत्वारोऽपि वराङ्गने। पृथग्धर्माः पृथक्शौचास्तेषां तु ब्राह्मणो वरः
हे सुंदर अंगवाली, चारही वर्ण एकाच देहातून उत्पन्न झाले आहेत. त्यांचे धर्म आणि शुद्धता वेगवेगळी असली तरी त्यात ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे.
पाणि धर्मो नाहुषाऽयं न पुंभिः सेवितः पुरा। तं मे त्वमग्रहीरग्रे वृणोमि त्वामहं ततः
हे नहुषकुळातील, हात धरून विवाह करण्याची ही पद्धत पूर्वी नव्हती. पण तू आधी माझा हात धरलास, म्हणून मी तुलाच निवडले.
कथं नु मे मनस्विन्याः पाणिमन्यः पुमान्स्पृशेत्। गृहीतमृषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया
माझ्यासारख्या स्त्रीचा हात, जो ऋषिपुत्राने किंवा स्वतः ऋषी असलेल्या तुझ्या हातून धरला गेला आहे, तो दुसऱ्या कुणी कसा धरू शकेल?
क्रुद्धादाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात्। दुराधर्षतरो विप्रो ज्ञेयः पुंसा विजानता
क्रुद्ध झालेल्या विषारी सर्पापेक्षा किंवा सर्वदिशांनी ज्वाळा असलेल्या अग्नीपेक्षा ब्राह्मण अधिक भयंकर असतो, हे जाणणाऱ्यांनी समजावे.
कथमाशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात्। दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ
हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू म्हणतोस तसे, ब्राह्मण विषारी सर्प किंवा सर्वदिशांनी जळणाऱ्या अग्नीपेक्षा कसा अधिक भयंकर आहे?
एकमाशीविषो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते। हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः
एक सर्प एकालाच मारतो, शस्त्रही एकालाच मारते. पण संतप्त ब्राह्मण संपूर्ण राज्ये आणि जुनी नगरेही नष्ट करू शकतो.
दुराधर्षतरो विप्रस्तस्माद्भीरु मतो मम। अतोऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम्
म्हणूनच मला वाटते की ब्राह्मण अधिक भयंकर आहे. म्हणूनच, सुभगे, माझ्या वडिलांनी तुला मला दिले नाही आणि मी तुझ्याशी विवाह करत नाही.
दत्तां वहस्व तन्मा त्वं पित्रा राजन्वृतो मया। आयचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः
राजा, माझ्या वडिलांनी जी दिली आहे ती तू स्वीकार, कारण मी तुला निवडले आहे. मागणाऱ्याला किंवा मिळवणाऱ्याला काहीही भीती नसते.
तिष्ठ राजन्मुहूर्तं च प्रेषयिष्याम्यहं पितुः। गच्छ त्वं धात्रिके शीघ्रं ब्रह्मकल्पमिहानय। स्वयंवरे वृतं शीघ्रं निवेदय च नाहुषम्
राजा, थांब जरा वेळ. मी वडिलांना सांगते. धात्री, तू लगेच जाऊन त्यांना इथे घेऊन ये. आणि नाहुषपुत्राला सांग, मी त्यालाच स्वयंवरात निवडलं आहे.
त्वरितं देवयान्याथ संदिष्टं पितुरात्मनः। सर्वं निवेदयामास धात्री तस्मै यथातथम्
देवयानी आणि तिच्या वडिलांनी सांगितल्याप्रमाणे, धात्रीने सर्व काही त्याच्यापर्यंत अगदी तसंच पोहोचवलं.
श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः। दृष्ट्वैव चागतं शुक्रं ययातिः पृथिवीपतिः। ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः
हे ऐकताच भृगुवंशीय ऋषीने राजाला समोर आणलं. शुक्र येताना पाहून, पृथ्वीचा राजा ययाति दोन्ही हात जोडून, नम्रपणे त्यांना वंदन करू लागला.
राजायं नाहुषस्तात दुर्गमे पाणिमग्रहीत्। नान्यपूर्वगृहीतं मे तेनाहमभया कृता। नमस्ते देहि मामस्मै लोके नान्यं पतिं वृणे
बाबा, या नाहुषपुत्र राजाने अशा ठिकाणी माझा हात धरला जिथे कोणालाही आधी संधी मिळाली नव्हती. त्यामुळे मी आता त्याचीच झाले, आणि त्याने मला सुरक्षित केलं. मी तुम्हाला वंदन करते—माझं त्याला द्या; या जगात मी दुसरा कोणताही पती निवडणार नाही.
अन्यो धर्मः प्रियस्त्वन्यो वृतस्ते नाहुषः पतिः। कचशापात्त्वया पूर्वं नान्यद्भवितुमर्हति
एक नियम प्रिय असतो, दुसरा योग्य असतो; पण नाहुषपुत्राला पती म्हणून मी निवडलं आहे. कचाच्या शापामुळे, दुसरं काही घडू नये.
वृतोऽनया पतिर्वीर सुतया त्वं ममेष्टया। स्वयं ग्रहे महान्दोषो ब्राह्मण्या वर्णसंकरात्। गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज
वीर, माझ्या आवडत्या लेकीने तुला पती म्हणून निवडलं आहे. मी स्वतः तिचा हात धरला असता, तर ब्राह्मण म्हणून ते मोठं पाप ठरलं असतं, कारण जातींचं मिश्रण झालं असतं. म्हणून, नाहुषपुत्रा, मी तुला तिला राणी म्हणून देतो, स्वीकार.