बलं सत्वं च तेजश्च लाघवं च व्यवर्धत ।। तच्चाद्भुतमभिप्रेक्ष्य भयमुत्तरमाविशत्
—त्याची ताकद, धैर्य, तेज आणि चपळता वाढू लागली. हे अद्भुत दृश्य पाहून सर्वांना मोठा भयंकर भीती वाटू लागली.
अस्त्राणां तव दिव्यानां शरौघान्क्षिपतः शितान्। मनो मे मुह्यतेऽत्यर्थं तव दृष्ट्वा पराक्रमम्
‘तू जेव्हा तीक्ष्ण दिव्य अस्त्रांचा वर्षाव करतोस, तुझ्या पराक्रमामुळे माझे मन फारच गोंधळून गेले आहे.’
द्वैधीभूतं मनो मह्यं भयाद्भरतसत्तम । अदृष्टपूर्वं पश्यामि तव गाण्डीवनिस्वनम्
‘हे भरतश्रेष्ठ, भीतीमुळे माझे मन द्विधा झाले आहे; तुझ्या गांडीवाचा असा आवाज मी कधीच ऐकला नव्हता.’
तव बाहुबलं चैव धनुः कर्षयतो बहु। तव तेजो दुराधर्षं यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे
‘तू धनुष्य ओढताना तुझ्या हाताची ताकद आणि तुझे अपार तेज, हे सर्व जणू विष्णूच्या त्रिविक्रमासारखे आहे.’
तमुत्तरश्चित्रमवेक्ष्य गाण्डिवं शरांश्च मुक्तान्सहसा किरीटिना । भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम्
किरिटधारी अर्जुनाने गांडीवातून अचानक असंख्य बाण सोडताना पाहून, उत्तरा घाबरून युद्धाच्या मध्यभागी म्हणाला, 'मी तुझे घोडे सांभाळू शकत नाही.'
तमब्रवीत्किंचिदिव प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता । मया सहायेन कुतोऽस्ति ते भयं प्रेह्युत्तराश्वाननुमन्त्र्य वाहय
त्यावर गांडीवधारी, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या अर्जुनाने हलकेसे हसत उत्तर दिले, 'मी तुझ्या सोबत असताना तुला कसली भीती? जा, घोड्यांना समजावून पुढे घेऊन चल.'
आश्वासितस्तेन धनंजयेन वैराटिरश्वान्प्रतुतोदय शीघ्रम्। धनंजयश्चापि विकृष्य चापं विष्फारयामास महेन्द्रकल्पः
धनंजयाने दिलेल्या धीरामुळे मत्स्यकुमाराने घोड्यांना झपाट्याने हाकले; आणि धनंजय, जणू काही महेंद्रासारखा, धनुष्य ताणून त्याचा आवाज काढू लागला.
उत्तरं चैव बीभत्सुरब्रवीत्पुनरर्जुनः । न भेतव्यं मया सार्धं तात संग्राममूर्धनि
मग भीमपराक्रमी अर्जुनाने पुन्हा उत्तरा ला म्हटले, 'तू माझ्या सोबत असताना, युद्धाच्या अग्रभागी, घाबरू नकोस, बाळा.'
राजपुत्रोऽसि ते भद्रं कुले महति मात्स्यके। जातस्त्वं क्षत्रियकुले न विषीदितुमर्हसि
‘तू मोठ्या मत्स्यकुळात जन्मलेला राजपुत्र आहेस; क्षत्रिय कुळात जन्मल्यावर तुला अशी हताशा धरू नये.’
धृतिं कृत्वा सुविपुलां राजपुत्र रथं मम। युध्यमानस्य संग्रामे राजभिः सह वाहय
‘राजकुमार, मोठे धैर्य धर आणि मी राजांशी युद्ध करत असताना माझा रथ नीट चालव.’
उक्त्वा तमेवं बीभत्सुरर्जुनः पुनरब्रवीत्। पाण्डवो रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजं समीक्ष्य तु
असे म्हणून, अर्जुनाने पुन्हा त्याला, रथींच्या श्रेष्ठाला, भारद्वाजपुत्राकडे पाहत संबोधले.
यत्रैषा काञ्चनी वेदिर्दृश्यतेऽग्निशिखोपमा । उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृता
‘जिथे ती सोन्याची वेदी, अग्नीच्या ज्वाळेसारखी चमकत आहे, सोन्याच्या दंडावर उभी असून, पताकांनी सजलेली आहे—’
तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणं योत्स्यामि सत्तमम्। भारद्वाजेन योत्स्येऽहमाचार्येण महात्मना
माझ्या सारथ्या, मला तिथे घेऊन चल, जेणेकरून मी द्रोणाशी, त्या उत्तम योद्ध्याशी लढू शकेन. मी या महान आत्म्याच्या, भारद्वाजपुत्राच्या, गुरूच्या विरुद्ध युद्ध करणार आहे.
अमी शोणाः प्रकाशन्ते तुरगाः साधुवाहिनः । मुक्ता रथवरे तस्य सर्वशिक्षाविशारदाः
पहा, ते लाल रंगाचे घोडे किती सुंदर आणि उत्तम प्रकारे शिकलेले आहेत, ते त्याच्या भव्य रथाला जोडले आहेत. त्या सर्वजण प्रत्येक विद्या उत्तम प्रकारे जाणणारे आहेत.
यतो रथवरे शूरः सर्वशस्त्रभृतांवरः। स्निग्धवैडूर्यसंकाशस्ताम्राक्षः प्रियदर्शनः
जिथे तो शूरवीर रथी उभा आहे, जो सर्व शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ आहे, ज्याचे तेज गुळगुळीत वैडूर्य रत्नासारखे आहे, तांबड्या डोळ्यांचा आणि देखण्या रूपाचा आहे.
आदित्य इव तेजस्वी बलवीर्यसमन्वितः। सर्वलोकधनुःश्रेष्ठः सर्वलोकेषु पूजितः। अङ्गिरोशनसोस्तुल्यो नये बुद्धिमतांवरः
तो तेजस्वी सूर्यासारखा आहे, सामर्थ्य आणि पराक्रम याने युक्त आहे, सर्व लोकांमध्ये श्रेष्ठ धनुर्धर आहे, सर्वत्र पूजिला जातो, आणि अंगिरा व उशना यांच्या सारखा बुद्धिमान आहे, बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
चत्वारो निखिला वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सलक्षणाः । धनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन ब्राह्मं चास्त्रं प्रतिष्ठितम्
त्याच्यामध्ये चारही वेद, त्यांच्या सर्व शाखांसह आणि चिन्हांसह, धनुर्विद्या पूर्णपणे आणि ब्रह्मास्त्रही स्थिर आहे.
पुराणमितिहासश्च अर्थविद्या च मानवम् । भारद्वाजे समस्तानि सर्वाण्येतानि सांप्रतम्
पुराणे, इतिहास, अर्थशास्त्र आणि मानवधर्म — ही सर्व ज्ञानशाखा भारद्वाजपुत्रामध्ये पूर्णपणे आहेत.
क्षमा दमश्च सत्यं च तेजो मार्दवमार्जवम् । प्रतिष्ठिता गुणा यस्मिन्बहवो द्विजसत्तमे
त्या श्रेष्ठ द्विजामध्ये अनेक गुण आहेत — क्षमा, संयम, सत्य, तेज, नम्रता आणि सरळपणा — हे सर्व त्याच्यामध्ये स्थिर आहेत.
यस्याहमिष्टः सततं मम चेष्टः सदा च सः। क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य तेन योत्स्ये हि सांप्रतम्
तो नेहमी मला प्रिय आहे आणि मीही त्याला नेहमीच प्रिय आहे; तरीही क्षत्रिय धर्म पाळून, मी आता त्याच्याशी युद्ध करणार आहे.
आचार्यं प्रापयेदानीं ममोत्तर महारथम्। अपरं पश्य संग्राममद्भुतं मम तस्य च
माझ्या या उत्तम शत्रू, गुरूकडे मला घेऊन चल. आता माझ्या आणि त्याच्या मध्ये होणारे दुसरे अद्भुत युद्ध पाहा.
उत्तरस्त्वेवमुक्तोऽश्वांश्चोदयामास तं प्रति । आजगामार्जुनरथो भारद्वाजरथं प्रति
अशी आज्ञा मिळताच उत्तराने घोड्यांना त्या दिशेने हाकले, आणि अर्जुनाचा रथ भारद्वाजपुत्राच्या रथाजवळ गेला.
तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं सरथं रणे। द्रोणोप्यभ्यद्रवत्पार्थं मतो मत्तमिव द्विपम्
पांडवाचा रथ रणभूमीत वेगाने धावत येताना पाहून, द्रोणही पार्थाकडे जसा मदमस्त हत्ती धावतो तसा धावला.
स तु रुक्मरथं दृष्ट्वा कौन्तेयः समभिद्रुतम्। आचार्यं तं महाबाहुः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
तो सुवर्णरथ वेगाने येताना पाहून, कुंतीपुत्र अर्जुनाने हात जोडून त्या गुरूला म्हणाला.
उषिताः स्मो वने वासं प्रतिकर्मचिकीर्षवः । कोपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय
आम्ही वनवासात राहिलो, आमचे कर्तव्य फेडण्यासाठी. तुम्ही नेहमी युद्धात अपराजित आहात, म्हणून आमच्यावर राग करू नका.
अहं तु ताडितः पूर्वं प्रहरेयं तवानघ । इति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति
पण मला आधी मारले गेले म्हणून, आता मी तुम्हाला मारू शकतो, हेच माझ्या मनात आहे — कृपया हे तुम्ही मला माफ करावे.
ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीपटहवादितम् । व्यक्षोभत बलं सर्वमुद्धूतमिव सागरम्
तेव्हा शंख, भेरी आणि ढोल वाजवले गेले; त्यामुळे संपूर्ण सैन्य समुद्र ढवळल्यासारखे हादरले.
ततस्तु प्राहिणोद्द्रोणः शरानथ स विंशतिम्। अप्राप्तानेव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवान्
मग द्रोणाने वीस बाण सोडले, पण पार्थाने कुशलतेने ते सर्व त्याच्यापर्यंत येण्याआधीच छाटले.
ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान् । अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रहस्तं प्रदर्शयन्
मग द्रोणाने आपल्या वेगवान हाताचा कौशल्य दाखवत, हजारो बाणांचा वर्षाव पार्थाच्या रथावर केला.
एवं प्रववृते युद्धं भारज्वाजकिरीटिनोः
अशा प्रकारे भारद्वाजपुत्र आणि किरीटी यांच्या मध्ये युद्ध सुरू झाले.