सविष्फुलिङ्गोज्ज्वलभीमघोषः कोपेन्धनः केतुशिखः शरार्चिः । कर्णाग्निरस्त्रानिलभीमवातो बभौ दिधक्षन्निव पार्थकक्षम्
ध्वजावर जणू ठिणग्यांची ज्वाळा, भीषण गडगडाट, आणि जळत्या बाणासारखी शिखा होती; कर्णाच्या अस्त्रांची आग, शरांच्या वाऱ्याने पेटवली गेली आहे आणि पार्थाच्या सैन्याला भस्म करण्यास निघाली आहे असे वाटत होते.
स्वनेमिशङ्खस्वनभीमघोषश्चलत्पताकोज्ज्वलभीमविद्युत्। पार्थाम्बुदः शस्त्रशराम्बुधारः कर्णानलं संशमयांचकार
पार्थाचा मेघ, त्याच्या गजरथाच्या चाकांचा आणि शंखाचा गडगडाट, फडकणारा ध्वज आणि चमकणारी वीज, शस्त्र आणि बाणांचा वर्षाव करत कर्णाच्या आगीचे शमन करत होता.
तेनातिविद्धः समरे किरीटी प्रबोधितः सिंह इव प्रसुप्तः। गाण्डीवधन्वा प्रवरः कुरूणां प्रतत्वरे कर्णवधाय जिष्णुः
समरभूमीत फारच जखमी झाल्यावर, मुकुटधारी जणू झोपेतून उठलेला सिंह जागा झाला; कुरूंचा श्रेष्ठ धनुर्धारी, जिष्णु, कर्णाचा वध करण्यासाठी धावला.
स ब्राह्ममस्त्रं समरे किरीटी प्रादुश्चकाराद्भुतवीर्यकर्मा । सन्तापयन्कर्णरथं शरौघैर्लोकानिमान्त्सूर्य इवांशुमाली
मग अद्भुत पराक्रम असलेल्या मुकुटधारी वीराने समरभूमीत ब्रह्मास्त्राचा प्रयोग केला; त्याच्या बाणांच्या प्रवाहाने कर्णाचा रथ जणू सूर्य आपल्या किरणांनी लोकांना तापवतो तसा जाळू लागला.
स हस्तिनेवाभिहतो गजेन्द्रः प्रगृह्य भल्लान्निशितान्निषङ्गात्। आकर्णपूर्णे तु धनुर्विकृष्य विव्याध बाणैरथ सूतपुत्रम्
मग तो गजेंद्र जसा दुसऱ्या हत्तीने जबरदस्त धडक बसल्यावर भडकतो, तसा अर्जुनाने आपल्या भात्यातून तीक्ष्ण बाण उचलले, धनुष्य पूर्णपणे ताणले आणि त्या बाणांनी सुतपुत्र कर्णाला भोसकले.
अथास्य बाहू सशिरो ललाटं ग्रीवामुरः स्कन्धभुजान्तरं च। कर्णस्य पार्थो युधि निर्बिभेद वज्रैरिवाद्रिं भगवान्महेन्द्रः
नंतर युद्धात पार्थाने कर्णाचे दोन्ही हात, डोके, कपाळ, मान, छाती आणि खांद्यामधील जागा असे भाग बाणांनी भेदले, जणू काही महेंद्राने वज्राने पर्वत फोडावा.
स पार्थमुक्तानविषह्य बाणान् गजो गजेनेव जितस्तरस्वी। विहाय संग्रामशिरोपयातो वैकर्तनः पार्थशराभितप्तः ।। 77
पार्थाने सोडलेले बाण सहन न होऊन, जरी तो वेगवान असला तरी, कर्ण पार्थाच्या बाणांनी होरपळून, जसा एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीने हरवला की मागे सरतो, तसा रणभूमी सोडून गेला.
जितं वैकर्तनं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत्। स्थिरो भव त्वं संग्रामे जयोऽस्माकं नृपात्मजः
कर्णाचा पराभव झाल्याचे पाहून पार्थाने मत्स्यराजाच्या कुमाराला म्हटले, 'युद्धात ठाम उभा रहा, राजकुमार; विजय आपलाच आहे.'
यावच्छङ्खमुपाध्यास्ये द्विषतां रोमहर्षणम्। अविक्लबमसंभ्रान्तमव्यक्तहृदयेक्षणम्
‘मी शंख फुंकतो, ज्याचा आवाज शत्रूंच्या अंगावर काटा आणेल, तोपर्यंत तू निर्धास्त, धैर्याने आणि स्थिर मनाने उभा रहा.’
याहि शीघ्रं यतो द्रोणो ममाचार्यो रणे स्थितः ।। तथा संक्रीडमानस्य अर्जुनस्य रणाजिरे
‘लवकर जा, जिथे माझे गुरु द्रोण रणभूमीत उभे आहेत.’ असे म्हणून अर्जुन रणांगणात खेळू लागला—
बलं सत्वं च तेजश्च लाघवं च व्यवर्धत ।। तच्चाद्भुतमभिप्रेक्ष्य भयमुत्तरमाविशत्
—त्याची ताकद, धैर्य, तेज आणि चपळता वाढू लागली. हे अद्भुत दृश्य पाहून सर्वांना मोठा भयंकर भीती वाटू लागली.
अस्त्राणां तव दिव्यानां शरौघान्क्षिपतः शितान्। मनो मे मुह्यतेऽत्यर्थं तव दृष्ट्वा पराक्रमम्
‘तू जेव्हा तीक्ष्ण दिव्य अस्त्रांचा वर्षाव करतोस, तुझ्या पराक्रमामुळे माझे मन फारच गोंधळून गेले आहे.’
द्वैधीभूतं मनो मह्यं भयाद्भरतसत्तम । अदृष्टपूर्वं पश्यामि तव गाण्डीवनिस्वनम्
‘हे भरतश्रेष्ठ, भीतीमुळे माझे मन द्विधा झाले आहे; तुझ्या गांडीवाचा असा आवाज मी कधीच ऐकला नव्हता.’
तव बाहुबलं चैव धनुः कर्षयतो बहु। तव तेजो दुराधर्षं यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे
‘तू धनुष्य ओढताना तुझ्या हाताची ताकद आणि तुझे अपार तेज, हे सर्व जणू विष्णूच्या त्रिविक्रमासारखे आहे.’
तमुत्तरश्चित्रमवेक्ष्य गाण्डिवं शरांश्च मुक्तान्सहसा किरीटिना । भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम्
किरिटधारी अर्जुनाने गांडीवातून अचानक असंख्य बाण सोडताना पाहून, उत्तरा घाबरून युद्धाच्या मध्यभागी म्हणाला, 'मी तुझे घोडे सांभाळू शकत नाही.'
तमब्रवीत्किंचिदिव प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता । मया सहायेन कुतोऽस्ति ते भयं प्रेह्युत्तराश्वाननुमन्त्र्य वाहय
त्यावर गांडीवधारी, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या अर्जुनाने हलकेसे हसत उत्तर दिले, 'मी तुझ्या सोबत असताना तुला कसली भीती? जा, घोड्यांना समजावून पुढे घेऊन चल.'
आश्वासितस्तेन धनंजयेन वैराटिरश्वान्प्रतुतोदय शीघ्रम्। धनंजयश्चापि विकृष्य चापं विष्फारयामास महेन्द्रकल्पः
धनंजयाने दिलेल्या धीरामुळे मत्स्यकुमाराने घोड्यांना झपाट्याने हाकले; आणि धनंजय, जणू काही महेंद्रासारखा, धनुष्य ताणून त्याचा आवाज काढू लागला.
उत्तरं चैव बीभत्सुरब्रवीत्पुनरर्जुनः । न भेतव्यं मया सार्धं तात संग्राममूर्धनि
मग भीमपराक्रमी अर्जुनाने पुन्हा उत्तरा ला म्हटले, 'तू माझ्या सोबत असताना, युद्धाच्या अग्रभागी, घाबरू नकोस, बाळा.'
राजपुत्रोऽसि ते भद्रं कुले महति मात्स्यके। जातस्त्वं क्षत्रियकुले न विषीदितुमर्हसि
‘तू मोठ्या मत्स्यकुळात जन्मलेला राजपुत्र आहेस; क्षत्रिय कुळात जन्मल्यावर तुला अशी हताशा धरू नये.’
धृतिं कृत्वा सुविपुलां राजपुत्र रथं मम। युध्यमानस्य संग्रामे राजभिः सह वाहय
‘राजकुमार, मोठे धैर्य धर आणि मी राजांशी युद्ध करत असताना माझा रथ नीट चालव.’
उक्त्वा तमेवं बीभत्सुरर्जुनः पुनरब्रवीत्। पाण्डवो रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजं समीक्ष्य तु
असे म्हणून, अर्जुनाने पुन्हा त्याला, रथींच्या श्रेष्ठाला, भारद्वाजपुत्राकडे पाहत संबोधले.
यत्रैषा काञ्चनी वेदिर्दृश्यतेऽग्निशिखोपमा । उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृता
‘जिथे ती सोन्याची वेदी, अग्नीच्या ज्वाळेसारखी चमकत आहे, सोन्याच्या दंडावर उभी असून, पताकांनी सजलेली आहे—’
तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणं योत्स्यामि सत्तमम्। भारद्वाजेन योत्स्येऽहमाचार्येण महात्मना
माझ्या सारथ्या, मला तिथे घेऊन चल, जेणेकरून मी द्रोणाशी, त्या उत्तम योद्ध्याशी लढू शकेन. मी या महान आत्म्याच्या, भारद्वाजपुत्राच्या, गुरूच्या विरुद्ध युद्ध करणार आहे.
अमी शोणाः प्रकाशन्ते तुरगाः साधुवाहिनः । मुक्ता रथवरे तस्य सर्वशिक्षाविशारदाः
पहा, ते लाल रंगाचे घोडे किती सुंदर आणि उत्तम प्रकारे शिकलेले आहेत, ते त्याच्या भव्य रथाला जोडले आहेत. त्या सर्वजण प्रत्येक विद्या उत्तम प्रकारे जाणणारे आहेत.
यतो रथवरे शूरः सर्वशस्त्रभृतांवरः। स्निग्धवैडूर्यसंकाशस्ताम्राक्षः प्रियदर्शनः
जिथे तो शूरवीर रथी उभा आहे, जो सर्व शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ आहे, ज्याचे तेज गुळगुळीत वैडूर्य रत्नासारखे आहे, तांबड्या डोळ्यांचा आणि देखण्या रूपाचा आहे.
आदित्य इव तेजस्वी बलवीर्यसमन्वितः। सर्वलोकधनुःश्रेष्ठः सर्वलोकेषु पूजितः। अङ्गिरोशनसोस्तुल्यो नये बुद्धिमतांवरः
तो तेजस्वी सूर्यासारखा आहे, सामर्थ्य आणि पराक्रम याने युक्त आहे, सर्व लोकांमध्ये श्रेष्ठ धनुर्धर आहे, सर्वत्र पूजिला जातो, आणि अंगिरा व उशना यांच्या सारखा बुद्धिमान आहे, बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
चत्वारो निखिला वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सलक्षणाः । धनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन ब्राह्मं चास्त्रं प्रतिष्ठितम्
त्याच्यामध्ये चारही वेद, त्यांच्या सर्व शाखांसह आणि चिन्हांसह, धनुर्विद्या पूर्णपणे आणि ब्रह्मास्त्रही स्थिर आहे.
पुराणमितिहासश्च अर्थविद्या च मानवम् । भारद्वाजे समस्तानि सर्वाण्येतानि सांप्रतम्
पुराणे, इतिहास, अर्थशास्त्र आणि मानवधर्म — ही सर्व ज्ञानशाखा भारद्वाजपुत्रामध्ये पूर्णपणे आहेत.
क्षमा दमश्च सत्यं च तेजो मार्दवमार्जवम् । प्रतिष्ठिता गुणा यस्मिन्बहवो द्विजसत्तमे
त्या श्रेष्ठ द्विजामध्ये अनेक गुण आहेत — क्षमा, संयम, सत्य, तेज, नम्रता आणि सरळपणा — हे सर्व त्याच्यामध्ये स्थिर आहेत.
यस्याहमिष्टः सततं मम चेष्टः सदा च सः। क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य तेन योत्स्ये हि सांप्रतम्
तो नेहमी मला प्रिय आहे आणि मीही त्याला नेहमीच प्रिय आहे; तरीही क्षत्रिय धर्म पाळून, मी आता त्याच्याशी युद्ध करणार आहे.