दिशोऽनुभ्रमतः सर्वा सव्यदक्षिणमस्यतः। सततं दृश्यते युद्धे सायकासनमण्डलम्
तो डावीकडे-उजवीकडे सर्व दिशांना बाण सोडत असताना, युद्धात त्याच्या बाणांचा आणि धनुष्याचा वर्तुळ नेहमीच दिसत होता.
पतन्त्यरूपेषु यथा चक्षूंषि न कदाचन। नालक्ष्येषु शराः पेतुस्तस्य गाण्डीवधन्वनः
जसे पडणाऱ्या वस्तू डोळ्यांना दिसत नाहीत, तसेच गांडीवधारी अर्जुनाचे बाण कुठे पडतात हे कुणालाही कळत नव्हते.
महागजसहस्रस्य युगपन्मृद्गतो वनम्। कौन्तेयरथमार्गस्तु रणे घोरतरोऽभवत्
कौंतेयाच्या रथाचा मार्ग रणभूमीत इतका भयंकर झाला होता, जणू एकाच वेळी हजारो मोठ्या हत्तींच्या पायांनी जंगल चिरडून गेले आहे.
नूनं पार्थजयैषित्वाच्छक्रः सर्वामरैः सह। हन्त्यस्मानिति मन्यन्ते पार्थेनैवार्दिताः परे
खरंच, पार्थाच्या विजयाच्या इच्छेमुळेच चक्र आणि सर्व देव आपल्याला नष्ट करतील, असे पार्थाने त्रस्त झालेल्या इतरांनी मनात ठरवले.
घ्नन्तमत्यर्थमहितान्सव्यसाचिनमाहवे। कालमर्जुनरूपेण ग्रसन्तमिव च प्रजाः
सव्यसाची अर्जुन रणभूमीत अत्यंत बलवानांना सहजपणे पाडत होता, जणू काही काळच अर्जुनाच्या रूपाने सर्व प्राण्यांना गिळत आहे असे वाटत होते.
कुरुसेनाशरीराणि पार्थेनानाहतान्यपि । पेतुः पार्थहतानीव पार्थकर्मानुदर्शनात्
कुरु सैन्यातील ज्यांना पार्थाने अजून स्पर्शही केला नव्हता, त्यांचीही शरीरं पार्थाच्या पराक्रमामुळे जणू त्यानेच घायाळ केल्यासारखी खाली पडत होती.
ओषधीनां शिरांसीव कालपक्तिसमन्वयात्। अवनेमुः कुरूणां हि शिरांस्यर्जुनजाद्भयात्
जसा योग्य वेळी औषधींची शिखरं वाकतात, तसंच अर्जुनाच्या भीतीने कुरुंची डोकी खाली वाकली.
चकार चार्जुनः क्रोधाद्विमुखान्रुषितानपि
रागाने अर्जुनाने समोर उभ्या असलेल्या आणि संतप्त असलेल्या शत्रूंनाही मागे हटवले.
अर्जुनेनापि भिन्नानि बलाग्नाणि पुनः क्वचित्। चक्रुर्लोहितधाराभिर्धरणीं लोहितोत्तराम्
अर्जुनाने पुन्हा पुन्हा मोडून काढलेल्या सैन्याच्या तुकड्यांनी, रक्ताच्या धारांनी पृथ्वी लालेलाल झाली.
लोहितेनापि संपृक्तैः पांसुभिः पवनोद्धतैः । तेनैव च समुद्धूतैः सूक्ष्मैर्लोहितबिन्दुभिः
वाऱ्याने उडवलेली, रक्ताने मिसळलेली धूळ आणि त्याच वाऱ्याने उडवलेले बारीक रक्ताचे थेंब सर्वत्र पसरले.
लोहितार्द्रैः प्रहरणैः प्रभग्ना लोहितोक्षिताः। लोहितेषु निमग्नास्ते निहताश्च किरीटिना
रक्ताने भिजलेल्या आणि तुटलेल्या शस्त्रांनी, रक्तात न्हालेल्या, ते सर्वजण मुकुटधारी अर्जुनाने मारले गेले.
बभूवुर्लोहितास्तत्र भृशमादित्यरश्मयः। आकाशं तत्क्षणेनासीत्सन्ध्याभ्रमिव लोहितं
तेथे सूर्यकिरणही प्रचंड लाल दिसू लागले; त्या क्षणी आकाश संध्याकाळच्या मेघांसारखे लालबुंद झाले.
अप्यस्तं प्राप्य चादित्यो निवर्तेत न पाण्डवः। निवर्तन्ते न जित्वारिं नित्यजल्पविचक्षणाः
जरी सूर्य मावळला तरी पांडव मागे फिरत नाही; शत्रूला हरविल्याशिवाय नेहमी निर्धाराने बोलणारे कधीच मागे हटत नाहीत.
तान्सर्वान्समरे शूरान्पौरुषे पर्यवस्थितान्। दिव्यैरस्त्रैरमोघात्मा सर्वानार्च्छद्धनुर्धरान्
समरभूमीत धैर्याने उभ्या असलेल्या त्या सर्व वीर धनुर्धरांना, दिव्य आणि अचूक अस्त्रांनी अर्जुनाने घेरले.
स तु द्रोणं त्रिसप्तत्या नाराचानां समार्पयत्। अशीत्या शकुनिं चैव द्रौणिमप्याशु सप्तभिः
त्याने द्रोणाला त्र्याहत्तर लोखंडी बाणांनी, शकुनीला ऐंशी बाणांनी आणि द्रौणिला झटपट सात बाणांनी घायाळ केले.
दुःसहं दशभिर्बाणैरर्जुनः समविध्यत । दुश्यासनं द्वादशभिः कृपं शारद्वतं त्रिभिः। भीष्मं शान्तनवं षष्ट्या प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे
अर्जुनाने दुःसहाला दहा बाणांनी, दुःशासनाला बारा बाणांनी, शारद्वतपुत्र कृपाला तीन बाणांनी आणि शांतनुपुत्र भीष्माला छातीमध्ये साठ बाणांनी भेदले.
स कर्णं कर्णिनाऽविध्यत्पीतेन निशितेन च। वासविर्द्विषतां मध्ये विव्याध परमेषुणा
त्याने कर्णाच्या कानावर एक तीक्ष्ण, सोनेरी बाण मारला आणि शत्रूंच्या मध्ये वासवीने त्याला सर्वोच्च बाणाने भेदले.
स कर्णं सतनुत्राणं निर्भिद्य निशितः शरः। अगच्छद्दानयन्भूमिं चोदितो दृढधन्वना
तीक्ष्ण बाणाने कवचधारी कर्णाला भेदून, तो बाण जोरदार धनुर्धारी अर्जुनाच्या हातून जमिनीवर जाऊन पडला.
ततोऽस्य वाहान्व्यहनच्चतुर्भिश्चतुरः क्षुरैः । सारथेश्च शिरः कायादपाहरदरिन्दमः । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं तस्य करे स्थितम्
नंतर शत्रूंचा संहार करणाऱ्या अर्जुनाने चार कात्रीसारख्या बाणांनी कर्णाचे चारही घोडे मारले, सारथ्याचे डोके धडापासून वेगळे केले आणि अर्धचंद्र बाणाने त्याच्या हातातील धनुष्य कापले.
तस्मिन्विद्धे महाभागे कर्णे सर्वास्त्रपारगे। हताश्वसूते विरथे ततोऽनीकमभज्यत
महात्मा, सर्व अस्त्रांचा जाणकार कर्ण जखमी झाला, त्याचे घोडे आणि सारथी मारले गेले, रथही नष्ट झाला, तेव्हा त्या सैन्याची मांडणी तुटली.
तत्प्रभग्नं बलं सर्वं विपुलौघस्वनं तथा। भीष्ममासाद्य संतस्थौ वेलामिव महोदधिः
संपूर्ण मोडून पडलेले आणि मोठ्या गोंगाटाने भरलेले ते सैन्य, भीष्माजवळ पोहोचल्यावर, जणू महासागर किनाऱ्यावर थांबतो तसे थांबले.
तानि सर्वाणि गाङ्गेयः समाश्वास्य परंतपः । ततो व्यूह्य महाबाहुः समरेष्वपराजितः
मग गंगेपुत्र भीष्म, शत्रूंचा संहार करणारा, त्या सर्वांना धीर देऊन, रणात कधीही न हरलेला, पुन्हा त्यांची मांडणी केली.
रथनागाश्वकलिकं युयुजे युद्धकोविदः । अभेद्यं पंरसैन्यानां शूरैरपि समीक्षितम्
युद्धात तज्ज्ञ असलेल्या वीराने रथ, हत्ती आणि घोड्यांच्या तुकड्यांनी सजलेली, धाडसी सैनिकांनाही जिंकता न येणारी अशी अभेद्य मांडणी तयार केली.
आचार्यदुर्योधनसूतपुत्रैः कृपेण भीष्मेण च पालितानि। अवध्यकल्पानि दुरासदानि रथाश्वमातङ्गसमाकुलानि च
ती मांडणी गुरु, दुर्योधन, सूतपुत्र, कृप आणि भीष्म यांच्या रक्षणाखाली होती. रथ, घोडे आणि हत्ती यांनी भरलेली ही मांडणी जिंकता येईल अशी वाटत नव्हती आणि कुणालाही सहज भिडता येणार नव्हती.
तेषामनीकानि किरीटमाली व्यूढानि दृष्ट्वा विपुलध्वजानि। गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता वैराटिमामन्त्र्य ततोऽभ्युवाच
त्या मोठ्या ध्वजांनी सजलेल्या, नीट आखलेल्या मांडण्या पाहून मुकुटधारी, गांडीवधारी, शत्रूंचा संहार करणारा अर्जुनाने विराटपुत्राला हाक मारून असे म्हणाले.
सुसंगृहीतैरथ रश्मिभिस्त्वं हयान्नियम्य प्रसमीक्ष्य यत्तः। संप्रेषयाशु प्रतिवीरमेनं वैकर्तनं योधयितुं वृणोमि
रथाची लगामे नीट पकडून, लक्षपूर्वक पांढऱ्या घोड्यांना वश कर. मग मला लवकर त्या महान कर्णाजवळ ने, कारण मी वीराने वीराशी लढण्याची इच्छा धरली आहे.
यां हस्तिकक्ष्यां बहुधा विचित्रां स्तम्भे रथे पश्यसि दर्शनीयाम् । विवर्तमानां ज्वलनप्रकाशां वैकर्तनस्यैतदनीकमग्र्यम्
तुला जी रंगीबेरंगी, सुंदर, हत्तींच्या तुकड्यांनी सजलेली, रथाजवळ आणि ठिकठिकाणी उभी असलेली, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि सर्व बाजूंनी फिरणारी मांडणी दिसते, ती कर्णाची मुख्य मांडणी आहे.
एतेन शीघ्रं प्रतिपादयेमान् श्वेतान्हयान्काञ्चनजालकक्ष्यान् । सर्वं जवं तत्र विदर्शयिष्ये ह्यासादयैतद्रथवीरवृन्दम्
या सोन्याच्या जाळ्यांनी सजलेल्या वेगवान पांढऱ्या घोड्यांच्या मदतीने मी त्या मांडणीत पटकन प्रवेश करीन; तिथे मी त्यांचा संपूर्ण वेग दाखवीन—मला त्या रथवीरांच्या समूहाजवळ घेऊन चल.
गजो गजनेव हि योद्धुकामो मया सदा काङ्क्षति सूतपुत्रः । तमेव मां प्रापय सूतपुत्रं दुर्योधनोपाश्रयजातदर्पम् । तं पातयिष्यामि रथस्य मध्ये सहस्रनेत्रोऽशनिनेव वृत्रम्
सूतपुत्र नेहमी माझ्याशी लढण्याची आस धरतो, जसा मदमस्त हत्ती दुसऱ्या हत्तीला शोधतो. दुर्योधनाच्या पाठिंब्यामुळे गर्विष्ठ झालेल्या त्या सूतपुत्राकडे मला ने. मी त्याला रथाच्या मध्ये पाडीन, जसा इंद्राने वज्राने वृत्रासुराचा नाश केला.
स तैर्हयैर्जातजवैर्बृहद्भिः पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यै । विध्वंसयंस्तद्रथिनामनीकं ततोऽवहत्पाण्डवमाजिमध्ये
मग विराटपुत्राने त्या मोठ्या, वेगवान, सोन्याच्या जाळ्यांनी सजलेल्या घोड्यांवर बसून, त्या रथवीरांच्या तुकड्यांचा नाश केला आणि पांडवाला युद्धाच्या मध्यभागी नेले.