कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण केवलं योद्धुमिच्छति। आचार्यो नावमन्तव्यः पुरुषेण विजानता। देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः
कर्ण फक्त क्षत्रियधर्माप्रमाणे लढू इच्छितो; पण शहाण्या माणसाने गुरुजींचा अवमान करू नये. वेळ आणि जागा पाहूनच लढावे, असे माझे मत आहे.
यस्य सूर्यसमाः प़ञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः। कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः
ज्याचे पाच शत्रू सूर्याएवढे सामर्थ्यवान असतील, त्यांच्यासमोर उभे राहिल्यावर शहाणा माणूसही गोंधळून जाईलच.
स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः । तस्मात्तत्वं न जानाति यत्तु कार्यं नराधिपः
स्वतःच्या फायद्यासाठी सगळेच, अगदी धर्म जाणणारे लोकही गोंधळतात; म्हणूनच राजा काय करावे हे समजू शकत नाही.
धार्तराष्ट्रोपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनञ्जयम् । नैव पश्यति नाघ्राति मन्दः क्रोधवशं गतः
धृतराष्ट्राचा हा वाईट बुद्धीचा मुलगा धनंजयाला पाहूनही, तो खरा अर्थ समजत नाही, कारण तो रागाच्या आहारी गेला आहे.
एवमुक्त्वा तु राजानं पुनर्द्रौणिमुवाच ह। प्राञ्जलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतांवरः
असे म्हणून, तो पुन्हा राजा आणि द्रोणपुत्राला हात जोडून, अत्यंत नम्रपणे आणि शहाण्यांसारखे बोलला.
कर्णो हि यदवोचत्त्वां तेजस्संजननाय तत्। आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम्
कर्णाने तुला जे सांगितले, ते तुझ्यातील तेज जागवण्यासाठी होते; गुरुजींच्या मुलाने हे सहन करावे, कारण मोठे काम समोर आहे.
नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते । क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च
कौंत्यपुत्र समोर असताना हे भांडणाचे वेळी नाही; तू, गुरुजी आणि कृप यांनी सर्व सहन करावे.
भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथाऽऽदित्ये प्रभा तथा । यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृष्यते । एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम्
तुमचे अस्त्रविद्या जशी सूर्यप्रकाशासारखी तेजस्वी आहे, जशी चंद्राची शोभा कधीच कमी होत नाही, तशीच तुमच्यात ब्राह्मणत्व आणि ब्रह्मास्त्र नेहमीच दृढ आहे.
चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते। नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुम। अन्यत्र भारताचार्यात्सुपुत्रादिति मे मतिः
एका बाजूला चार वेद आहेत, आणि दुसऱ्या बाजूला शस्त्रविद्या आहे; हे दोन्ही एकत्र कुणामध्येही आढळल्याचं मी कधी ऐकलं नाही, फक्त भारताच्या गुरूंच्या सुपुत्रामध्येच ते आहे, असं मला वाटतं.
वेदान्ताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् । जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको भवेत्
वेदांत, पुराणं आणि प्राचीन इतिहास — जमदग्नीच्या पुत्राला वगळता, या सर्वांत द्रोणापेक्षा श्रेष्ठ राजा कोणीही नाही.
ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते
ब्रह्मास्त्र आणि वेद या दोन्ही कुठेही दुसरीकडे दिसत नाहीत.
आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालो विभेदने । सर्वे संहत्य युद्ध्यामः पाकशासनिमागतम्
गुरूंच्या मुला, आपण संयम ठेवू या; भांडणाचा हा काळ नाही. आपण सगळे एकत्र येऊन लढू या, कारण वज्रधारी येथे आले आहेत.
बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः । मुख्यो भेदोहि तेषां तु पापिष्ठो विदुषां मतः
सेनेला जे जे संकटं येतात, त्यात विद्वानांनी सांगितलंय की फूट ही सर्वात मोठी आणि सर्वात वाईट मानली जाते.
नैवं न्याय्यमिदं वाच्यमस्माकं पुरुषर्षभ । किंतु रोषपरीतेन गुरुणा भाषिता गुणाः
हे पुरुषश्रेष्ठ, असं बोलणं आपल्याला योग्य नाही; पण गुरू रागाने भरून गुण सांगितले आहेत.
शत्रोरपि गुणा ग्राह्या दोषा वाच्या गुरोरपि । सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत्
शत्रूचे गुणसुद्धा स्वीकारायला हवेत, आणि गुरूचे दोषही सांगायला हवेत; पुत्र किंवा शिष्याला नेहमी, सर्व प्रयत्नांनी, जे हिताचं आहे तेच सांगावं.
आचार्य एष क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् । अभिद्यमाने तु गुरौ निवृत्तं रोषकारितम्
हा गुरू आहे, आपण संयम ठेवू या आणि इथे शांतता प्रस्थापित करू या. गुरूवर आक्रमण होत असताना, रागातून केलेली कृत्यं थांबवावीत.
ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत। सह कर्णेन भीष्मेण कृपं चैव महाबलम्
मग दुर्योधनाने द्रोणाला, कर्ण, भीष्म आणि बलाढ्य कृपासह, क्षमा केली.
यदेतत्प्रथमं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्। तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम्
भीष्म, शांतनूचा पुत्र, ज्यांनी आधी सांगितलं तेच शब्द — त्यामुळं मी प्रसन्न आहे; आता सर्वश्रेष्ठ मार्ग ठरवावा.
यथा दुर्योधनं पार्थो नोपसर्पति संगरे। साहसाद्यदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम्
जोपर्यंत अर्जुन युद्धात दुर्योधनाजवळ जात नाही, मग तो धाडसाने असो किंवा भ्रमाने, तसा विचार करून नीती ठरवावी.
वनवासे ह्यनिर्वृत्ते दर्शयेन्न धनञ्जयः । धनं चालभमानोऽत्र नाद्य तत्क्षन्तुमर्हति
वनवास पूर्ण झाला नाही तोपर्यंत धनंजयाने समोर यायला नको; आणि जर त्याला इथे धन मिळालं नाही, तर आज त्याने ते माफ करू नये.
यथा नायं समायुञ्ज्याद्धार्तराष्ट्रं कथंचन । न च सेनां पराजय्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्
असा विचार करा की तो कधीच धृतराष्ट्रपुत्रांमध्ये सामील होऊ नये, आणि सेनेला हरवू नये; त्याप्रमाणे नीती ठरवावी.
उक्तं दुर्योधनेनापि पुरस्ताद्वाक्यमीदृशम् । तदनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद्वक्तुमर्हसि
दुर्योधनानेही यापूर्वी असेच शब्द बोलले आहेत; ते लक्षात ठेवून, गंगेपुत्रा, तुला योग्य तेच बोलावं.
कलाः काष्ठाश्च युज्यन्ते मुहूर्ताश्च दिनानि च। अर्धमासाश्च मासाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
कला, काष्ठ, मुहूर्त, दिवस, अर्धेमहिने, महिने, नक्षत्रं आणि ग्रह — हे सर्व काळाच्या विभागांमध्ये जोडलेले आहेत.
ऋतवश्चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि। एवं कालविभागेन कालचक्रं प्रवर्तते
ऋतू आणि वर्षेसुद्धा एकमेकांशी जोडलेली आहेत; अशा प्रकारे काळाच्या विभागामुळे काळाचं चक्र फिरतं.
तेषां कालातिरेकेण ज्योतिषां च व्यतिक्रमात्। पञ्चमे पञ्चमे वर्षे द्वौ मासावधिमासकौ
काळाचा अधिक आणि ताऱ्यांच्या गतीमधील फरक यामुळे, प्रत्येक पाचव्या वर्षी दोन अधिक महिने येतात.
एषामभ्यधिका मासाः पञ्च च द्वादश क्षपाः । त्रयोदशानां वर्षाणामिति मे वर्तते मतिः
या तेरा वर्षांत पाच अधिक महिने आणि बारा रात्री येतात, असं माझं मत आहे.
पूर्वेद्युरेव निर्वृत्तस्ततो बीभत्सुरागतः
मागच्या दिवशीच काम पूर्ण झालं आणि त्यानंतर भीमसेन परत आला.
सर्वं यथावच्चरितं यद्यदेभिः प्रतिश्रुतम्। एवमेतद्भ्रुवं ज्ञात्वा ततो बीभत्सुरागतः
त्यांनी जे काही वचन दिलं होतं आणि जसं काही घडलं, ते सगळं नीट समजून भीमसेन परत आला.
सर्वे पञ्च महात्मानः सर्वे धर्मार्थकोविदाः। येषां युधिष्ठिरो राजा कस्माद्धर्मेऽपराध्नुयुः
पाचही जण मोठ्या मनाचे आहेत, सगळेच धर्म आणि कर्तव्य जाणणारे आहेत. युधिष्ठिर राजा असताना, ते कधीच धर्माचा भंग करतील का?
कामात्क्रोधाच्च लोभाच्च कामक्रोधभयादपि । स्नेहाद्वा यदि वा मोहाद्धर्मं नात्येति धर्मजः
इच्छा, राग, लोभ, भीती, स्नेह किंवा मोह यांपैकी काहीमुळेही धर्माचा जन्म घेतलेला माणूस कधीच धर्म सोडत नाही.