पुत्रादनवमः शिष्य इति धर्मविदो विदुः। एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः
धर्म जाणणारे लोक म्हणतात की शिष्य हा जणू नववा मुलगा असतो; म्हणूनच द्रोणांना पांडव फार प्रिय आहे.
यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाऽहरः । यथाऽनैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवं
जसा तू इंद्रप्रस्थात फासे खेळलास, जसा तू तेथे हस्तगत केलंस, जशी तू कृष्णेला सभेत आणलीस, तसंच पांडवाशी युद्ध कर.
अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः । दुर्द्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युद्ध्यतामिह
हा तुझा मामा, अत्यंत शहाणा आणि क्षत्रियधर्म जाणणारा आहे; हा गंधारचा शकुनी, वाईट फास्यांचा पटाईत, तो इथे लढू दे.
नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च। ज्वलतो निशितान्बाणांस्तांस्तान्क्षिपति गाण्डिवं
तो फासे टाकत नाही, गाण्डीव टाकत नाही, द्वापर फासाही नाही; पण गाण्डीवातून तो सतत जळते, धारदार बाण सोडतो.
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गृध्रपक्षाः सुतेजनाः । नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणाः
गाण्डीवातून सुटलेले गिधाडाच्या पिसांचे, उत्तम बनवलेले बाण, डोंगरांमध्येही तुटक जागी थांबत नाहीत, ते सरळ भेदून जातात.
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाऽग्निर्बडवामुखः । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनञ्जयः
मृत्यू, वारा, काळ, अग्नी आणि समुद्रातील ज्वाळा कधी कधी काहींना वाचवू शकतात, पण संतापलेला धनंजय कुणालाही सोडत नाही.
यथा सभायां द्यूतं त्वं मातुलेन महाकरोः । तथा युद्धस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षितः
जसा तू सभेत मामासोबत फासे खेळलास, तसाच युद्धात सुभलाच्या संरक्षणाखाली लढ.
युद्ध्यतां काममाचार्यो नाहं योत्स्ये धनञ्जयम् । मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेद्गवांपदम्
गुरुजींना जसे वाटेल तसे लढू द्या; मी धनंजयाशी लढणार नाही. मत्स्य जर गायी घेण्यासाठी आला, तर तो आपला शत्रू आहे.
ततः शान्तनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम् । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि
मग शांतनूंचा वंशज, धर्म आणि अर्थ यामध्ये कुशल, सभेत दु:र्योधनाला हिताचे असे शब्द बोलला.
साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति । आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भाषते
द्रोण बरोबर पाहतो, कृपाही योग्य पाहतो, आणि गुरुजींचा मुलगा तर नैसर्गिकपणे आणि खात्रीने बरोबर बोलतो.
कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण केवलं योद्धुमिच्छति। आचार्यो नावमन्तव्यः पुरुषेण विजानता। देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः
कर्ण फक्त क्षत्रियधर्माप्रमाणे लढू इच्छितो; पण शहाण्या माणसाने गुरुजींचा अवमान करू नये. वेळ आणि जागा पाहूनच लढावे, असे माझे मत आहे.
यस्य सूर्यसमाः प़ञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः। कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः
ज्याचे पाच शत्रू सूर्याएवढे सामर्थ्यवान असतील, त्यांच्यासमोर उभे राहिल्यावर शहाणा माणूसही गोंधळून जाईलच.
स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः । तस्मात्तत्वं न जानाति यत्तु कार्यं नराधिपः
स्वतःच्या फायद्यासाठी सगळेच, अगदी धर्म जाणणारे लोकही गोंधळतात; म्हणूनच राजा काय करावे हे समजू शकत नाही.
धार्तराष्ट्रोपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनञ्जयम् । नैव पश्यति नाघ्राति मन्दः क्रोधवशं गतः
धृतराष्ट्राचा हा वाईट बुद्धीचा मुलगा धनंजयाला पाहूनही, तो खरा अर्थ समजत नाही, कारण तो रागाच्या आहारी गेला आहे.
एवमुक्त्वा तु राजानं पुनर्द्रौणिमुवाच ह। प्राञ्जलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतांवरः
असे म्हणून, तो पुन्हा राजा आणि द्रोणपुत्राला हात जोडून, अत्यंत नम्रपणे आणि शहाण्यांसारखे बोलला.
कर्णो हि यदवोचत्त्वां तेजस्संजननाय तत्। आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम्
कर्णाने तुला जे सांगितले, ते तुझ्यातील तेज जागवण्यासाठी होते; गुरुजींच्या मुलाने हे सहन करावे, कारण मोठे काम समोर आहे.
नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते । क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च
कौंत्यपुत्र समोर असताना हे भांडणाचे वेळी नाही; तू, गुरुजी आणि कृप यांनी सर्व सहन करावे.
भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथाऽऽदित्ये प्रभा तथा । यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृष्यते । एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम्
तुमचे अस्त्रविद्या जशी सूर्यप्रकाशासारखी तेजस्वी आहे, जशी चंद्राची शोभा कधीच कमी होत नाही, तशीच तुमच्यात ब्राह्मणत्व आणि ब्रह्मास्त्र नेहमीच दृढ आहे.
चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते। नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुम। अन्यत्र भारताचार्यात्सुपुत्रादिति मे मतिः
एका बाजूला चार वेद आहेत, आणि दुसऱ्या बाजूला शस्त्रविद्या आहे; हे दोन्ही एकत्र कुणामध्येही आढळल्याचं मी कधी ऐकलं नाही, फक्त भारताच्या गुरूंच्या सुपुत्रामध्येच ते आहे, असं मला वाटतं.
वेदान्ताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् । जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको भवेत्
वेदांत, पुराणं आणि प्राचीन इतिहास — जमदग्नीच्या पुत्राला वगळता, या सर्वांत द्रोणापेक्षा श्रेष्ठ राजा कोणीही नाही.
ब्रह्मास्त्रं चैव वेदाश्च नैतदन्यत्र दृश्यते
ब्रह्मास्त्र आणि वेद या दोन्ही कुठेही दुसरीकडे दिसत नाहीत.
आचार्यपुत्रः क्षमतां नायं कालो विभेदने । सर्वे संहत्य युद्ध्यामः पाकशासनिमागतम्
गुरूंच्या मुला, आपण संयम ठेवू या; भांडणाचा हा काळ नाही. आपण सगळे एकत्र येऊन लढू या, कारण वज्रधारी येथे आले आहेत.
बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः । मुख्यो भेदोहि तेषां तु पापिष्ठो विदुषां मतः
सेनेला जे जे संकटं येतात, त्यात विद्वानांनी सांगितलंय की फूट ही सर्वात मोठी आणि सर्वात वाईट मानली जाते.
नैवं न्याय्यमिदं वाच्यमस्माकं पुरुषर्षभ । किंतु रोषपरीतेन गुरुणा भाषिता गुणाः
हे पुरुषश्रेष्ठ, असं बोलणं आपल्याला योग्य नाही; पण गुरू रागाने भरून गुण सांगितले आहेत.
शत्रोरपि गुणा ग्राह्या दोषा वाच्या गुरोरपि । सर्वथा सर्वयत्नेन पुत्रे शिष्ये हितं वदेत्
शत्रूचे गुणसुद्धा स्वीकारायला हवेत, आणि गुरूचे दोषही सांगायला हवेत; पुत्र किंवा शिष्याला नेहमी, सर्व प्रयत्नांनी, जे हिताचं आहे तेच सांगावं.
आचार्य एष क्षमतां शान्तिरत्र विधीयताम् । अभिद्यमाने तु गुरौ निवृत्तं रोषकारितम्
हा गुरू आहे, आपण संयम ठेवू या आणि इथे शांतता प्रस्थापित करू या. गुरूवर आक्रमण होत असताना, रागातून केलेली कृत्यं थांबवावीत.
ततो दुर्योधनो द्रोणं क्षमयामास भारत। सह कर्णेन भीष्मेण कृपं चैव महाबलम्
मग दुर्योधनाने द्रोणाला, कर्ण, भीष्म आणि बलाढ्य कृपासह, क्षमा केली.
यदेतत्प्रथमं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्। तेनैवाहं प्रसन्नो वै परमत्र विधीयताम्
भीष्म, शांतनूचा पुत्र, ज्यांनी आधी सांगितलं तेच शब्द — त्यामुळं मी प्रसन्न आहे; आता सर्वश्रेष्ठ मार्ग ठरवावा.
यथा दुर्योधनं पार्थो नोपसर्पति संगरे। साहसाद्यदि वा मोहात्तथा नीतिर्विधीयताम्
जोपर्यंत अर्जुन युद्धात दुर्योधनाजवळ जात नाही, मग तो धाडसाने असो किंवा भ्रमाने, तसा विचार करून नीती ठरवावी.
वनवासे ह्यनिर्वृत्ते दर्शयेन्न धनञ्जयः । धनं चालभमानोऽत्र नाद्य तत्क्षन्तुमर्हति
वनवास पूर्ण झाला नाही तोपर्यंत धनंजयाने समोर यायला नको; आणि जर त्याला इथे धन मिळालं नाही, तर आज त्याने ते माफ करू नये.