युधिष्ठिरो जितः कस्मिन्भीमश्च बलिनांवरः । इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन्संग्रामे निर्जितं पुरा
कुठल्या स्पर्धेत युधिष्ठिर किंवा बलवान भीम तुझ्यामुळे हरले? कुठल्या युद्धात तू इंद्रप्रस्थ जिंकलेस?
तथैव कतमद्युद्धं यस्मिन्कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता क्षुद्रकर्मन्रजस्वला
तसेच, कुठल्या युद्धात तू कृष्णेला हरवलेस, जिला एकच वस्त्र घालून, लाजिरवाण्या अवस्थेत सभेत आणले होतेस?
मूलमेषां महत्कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा। क्षुद्रं कर्म समास्थाय तत्र किं विदुरोऽब्रवीत्
जसे कुशल सारथी चंदनाचे मूळ कापतो, तसे या सर्वांचे मोठे मूळ कापले गेले; अशा नीच कृत्याच्या वेळी विदुराने काय सांगितले?
यथाशक्ति मनुष्याणाममर्षं लक्षयामहे। अन्येषामपि सत्वानामपि कीटपिपीलिकैः
आपल्या शक्तीनुसार, आपण माणसांमध्ये राग पाहतो, तसेच इतर प्राण्यांमध्ये, अगदी किडे आणि मुंग्यांमध्येही.
द्रौपद्याः संपरिक्लेशं न क्षन्तुं पाण्डवोऽर्हति। क्षयाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनञ्जयः
पांडवाने द्रौपदीला झालेला मोठा अपमान कधीच माफ करू नये; धनंजय धृतराष्ट्रपुत्रांच्या विनाशासाठी उभा राहिला आहे.
त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा ह्याचार्यं क्षेप्तुमिच्छसि। वैरान्तकरणो जिष्णुर्न नः शेषं करिष्यति
तरीही तू पंडित असूनही आचार्याचा अपमान करायचा विचार करतोस; वैर संपवणारा जिष्णु आपल्यापैकी कोणालाही जिवंत ठेवणार नाही.
नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः। भयादिह न युद्ध्येरन्पाण्डुपुत्रेण धीमता
देव, गंधर्व, असुर किंवा राक्षस सुद्धा, पांडुपुत्र बुद्धिमान असल्यामुळे, भीतीने येथे युद्ध करणार नाहीत.
यं यमेकोपि संक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति । वृक्षं गरुडवद्वेगाद्विनिहत्यान्तमेष्यति
तो एकटाच रागावून युद्धात ज्याच्यावर तुटून पडेल, त्याला गरुडाने झाड तोडावे तसे संपवून टाकेल.
त्वत्तो विशिष्टं वीर्येण धनुष्यमरराट्समम् । वासुदेवसमं युद्धे तं पार्थं को न पूजयेत्
जो वीरतेत तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे, धनुर्विद्येत देवराजासारखा आहे, आणि युद्धात वासुदेवासारखा आहे, अशा पार्थाचा सन्मान कोण करणार नाही?
देवं दैवेन युद्ध्येत मानुपेण च मानुपम् । अस्त्रं ह्यस्त्रेण यो हन्यात्कोऽर्जुनेन समः पुमान्
देवाशी दैवी मार्गाने आणि माणसाशी मानवी मार्गाने लढावे; जो शस्त्राने शस्त्राचा सामना करतो, असा अर्जुनासारखा पुरुष कोण आहे?
पुत्रादनवमः शिष्य इति धर्मविदो विदुः। एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः
धर्म जाणणारे लोक म्हणतात की शिष्य हा जणू नववा मुलगा असतो; म्हणूनच द्रोणांना पांडव फार प्रिय आहे.
यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाऽहरः । यथाऽनैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवं
जसा तू इंद्रप्रस्थात फासे खेळलास, जसा तू तेथे हस्तगत केलंस, जशी तू कृष्णेला सभेत आणलीस, तसंच पांडवाशी युद्ध कर.
अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः । दुर्द्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युद्ध्यतामिह
हा तुझा मामा, अत्यंत शहाणा आणि क्षत्रियधर्म जाणणारा आहे; हा गंधारचा शकुनी, वाईट फास्यांचा पटाईत, तो इथे लढू दे.
नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च। ज्वलतो निशितान्बाणांस्तांस्तान्क्षिपति गाण्डिवं
तो फासे टाकत नाही, गाण्डीव टाकत नाही, द्वापर फासाही नाही; पण गाण्डीवातून तो सतत जळते, धारदार बाण सोडतो.
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गृध्रपक्षाः सुतेजनाः । नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणाः
गाण्डीवातून सुटलेले गिधाडाच्या पिसांचे, उत्तम बनवलेले बाण, डोंगरांमध्येही तुटक जागी थांबत नाहीत, ते सरळ भेदून जातात.
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाऽग्निर्बडवामुखः । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनञ्जयः
मृत्यू, वारा, काळ, अग्नी आणि समुद्रातील ज्वाळा कधी कधी काहींना वाचवू शकतात, पण संतापलेला धनंजय कुणालाही सोडत नाही.
यथा सभायां द्यूतं त्वं मातुलेन महाकरोः । तथा युद्धस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षितः
जसा तू सभेत मामासोबत फासे खेळलास, तसाच युद्धात सुभलाच्या संरक्षणाखाली लढ.
युद्ध्यतां काममाचार्यो नाहं योत्स्ये धनञ्जयम् । मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेद्गवांपदम्
गुरुजींना जसे वाटेल तसे लढू द्या; मी धनंजयाशी लढणार नाही. मत्स्य जर गायी घेण्यासाठी आला, तर तो आपला शत्रू आहे.
ततः शान्तनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम् । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि
मग शांतनूंचा वंशज, धर्म आणि अर्थ यामध्ये कुशल, सभेत दु:र्योधनाला हिताचे असे शब्द बोलला.
साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति । आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भाषते
द्रोण बरोबर पाहतो, कृपाही योग्य पाहतो, आणि गुरुजींचा मुलगा तर नैसर्गिकपणे आणि खात्रीने बरोबर बोलतो.
कर्णस्तु क्षत्रधर्मेण केवलं योद्धुमिच्छति। आचार्यो नावमन्तव्यः पुरुषेण विजानता। देशकालौ तु संप्रेक्ष्य योद्धव्यमिति मे मतिः
कर्ण फक्त क्षत्रियधर्माप्रमाणे लढू इच्छितो; पण शहाण्या माणसाने गुरुजींचा अवमान करू नये. वेळ आणि जागा पाहूनच लढावे, असे माझे मत आहे.
यस्य सूर्यसमाः प़ञ्च सपत्नाः स्युः प्रहारिणः। कथमभ्युदये तेषां न प्रमुह्येत पण्डितः
ज्याचे पाच शत्रू सूर्याएवढे सामर्थ्यवान असतील, त्यांच्यासमोर उभे राहिल्यावर शहाणा माणूसही गोंधळून जाईलच.
स्वार्थे सर्वे विमुह्यन्ति येऽपि धर्मविदो जनाः । तस्मात्तत्वं न जानाति यत्तु कार्यं नराधिपः
स्वतःच्या फायद्यासाठी सगळेच, अगदी धर्म जाणणारे लोकही गोंधळतात; म्हणूनच राजा काय करावे हे समजू शकत नाही.
धार्तराष्ट्रोपि दुर्बुद्धिः पश्यन्नपि धनञ्जयम् । नैव पश्यति नाघ्राति मन्दः क्रोधवशं गतः
धृतराष्ट्राचा हा वाईट बुद्धीचा मुलगा धनंजयाला पाहूनही, तो खरा अर्थ समजत नाही, कारण तो रागाच्या आहारी गेला आहे.
एवमुक्त्वा तु राजानं पुनर्द्रौणिमुवाच ह। प्राञ्जलिर्भरतश्रेष्ठः साम्ना बुद्धिमतांवरः
असे म्हणून, तो पुन्हा राजा आणि द्रोणपुत्राला हात जोडून, अत्यंत नम्रपणे आणि शहाण्यांसारखे बोलला.
कर्णो हि यदवोचत्त्वां तेजस्संजननाय तत्। आचार्यपुत्रः क्षमतां महत्कार्यमुपस्थितम्
कर्णाने तुला जे सांगितले, ते तुझ्यातील तेज जागवण्यासाठी होते; गुरुजींच्या मुलाने हे सहन करावे, कारण मोठे काम समोर आहे.
नायं कालो विरोधस्य कौन्तेये समुपस्थिते । क्षन्तव्यं भवता सर्वमाचार्येण कृपेण च
कौंत्यपुत्र समोर असताना हे भांडणाचे वेळी नाही; तू, गुरुजी आणि कृप यांनी सर्व सहन करावे.
भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथाऽऽदित्ये प्रभा तथा । यथा चन्द्रमसो लक्ष्मीः सर्वथा नापकृष्यते । एवं भवत्सु ब्राह्मण्यं ब्रह्मास्त्रं च प्रतिष्ठितम्
तुमचे अस्त्रविद्या जशी सूर्यप्रकाशासारखी तेजस्वी आहे, जशी चंद्राची शोभा कधीच कमी होत नाही, तशीच तुमच्यात ब्राह्मणत्व आणि ब्रह्मास्त्र नेहमीच दृढ आहे.
चत्वार एकतो वेदाः क्षात्रमेकत्र दृश्यते। नैतत्समस्तमुभयं कस्मिंश्चिदनुशुश्रुम। अन्यत्र भारताचार्यात्सुपुत्रादिति मे मतिः
एका बाजूला चार वेद आहेत, आणि दुसऱ्या बाजूला शस्त्रविद्या आहे; हे दोन्ही एकत्र कुणामध्येही आढळल्याचं मी कधी ऐकलं नाही, फक्त भारताच्या गुरूंच्या सुपुत्रामध्येच ते आहे, असं मला वाटतं.
वेदान्ताश्च पुराणानि इतिहासं पुरातनम् । जामदग्न्यमृते राजन्को द्रोणादधिको भवेत्
वेदांत, पुराणं आणि प्राचीन इतिहास — जमदग्नीच्या पुत्राला वगळता, या सर्वांत द्रोणापेक्षा श्रेष्ठ राजा कोणीही नाही.