चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि महर्षिभिः । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति
चार वर्णांची कर्तव्यं महर्षींनी ठरवली आहेत; ज्यामुळे धन मिळू शकतं आणि ते करताना दोष लागत नाही.
अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत वा । क्षत्रियो धनमाहृत्य यजेतैव न याजयेत्
ब्राह्मणाने वेद शिकून यज्ञ करावा किंवा इतरांचा यज्ञ करवावा; क्षत्रियाने धन मिळवून स्वतः यज्ञ करावा, पण इतरांचा यज्ञ करवू नये.
वैश्योऽधिगम्य वित्तानि वार्ताकर्माणि कारयेत्
वैश्याने संपत्ती मिळवल्यावर व्यापार आणि शेतीसारखी कामे करावीत.
शूद्रः शुश्रूषणं कुर्यात्रिषु वर्णेषु नित्यशः। वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमाश्रितः
शूद्राने नेहमी वरील तीन वर्णांची सेवा करावी, नम्रता आणि योग्य वर्तन पाळावे, आणि आपला उदरनिर्वाह सेवेमधूनच करावा.
वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम् । प्रकुर्वन्ति महाभागा यज्ञान्सुविपुलानपि
जे पुण्यवान लोक आहेत, ते शास्त्रानुसार वागताना ही पृथ्वी मिळवून मोठमोठ्या यज्ञांचे आयोजन करतात.
का जातिस्तेषु सूतेयं केऽपि मन्त्राः क्रियाश्च काः । केयं वर्णेषु या राज्ञो वक्तृभोक्तृनियन्तृषु
त्यांच्यातील मूळ काय आहे, कोणते मंत्र आणि विधी आहेत? वर्णांमध्ये, राजे, वक्ते, भोग करणारे आणि नियंत्रक यांच्यातील फरक काय आहे?
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य कर्णं च कुरुसंसाद। अश्वत्थामा भृशं क्रुद्धो दुर्योधनमतर्जयत्
दुर्योधन आणि कर्णाकडे कुरु सभेत पाहून, अती रागावलेल्या अश्वत्थाम्याने दुर्योधनाला फटकारले.
प्राप्य द्यूतेन को राज्यं क्षत्रियः स्तोष्टुर्महति । तथा नृशंसरूपोयं धार्तराष्ट्रश्च निर्घृणः
कोणता क्षत्रिय जुगाराने राज्य जिंकून स्वतःची मोठी स्तुती करतो? अशा प्रकारे हा धृतराष्ट्राचा मुलगा क्रूर आणि निर्दयी आहे.
तथाऽधिगम्य वित्तानि को विकत्थेद्विचक्षणः । निकृत्या वञ्चनायोगैश्चरन्वैतंसिको यथा
शहाणा माणूस संपत्ती मिळवल्यावर कपट आणि फसवणुकीने, फसवणूक करणाऱ्यासारखा, तिचा गर्व करतो का?
कतमद्द्वैरथं युद्धं यत्राजैषीर्धनञ्जयम्। नकुलं सहदेवं वा धनं येषां त्वया हृतम्
कुठल्या रथयुद्धात तू धनंजय, नकुल किंवा सहदेव यांना हरवलेस, ज्यांचे धन तू घेतलेस?
युधिष्ठिरो जितः कस्मिन्भीमश्च बलिनांवरः । इन्द्रप्रस्थं त्वया कस्मिन्संग्रामे निर्जितं पुरा
कुठल्या स्पर्धेत युधिष्ठिर किंवा बलवान भीम तुझ्यामुळे हरले? कुठल्या युद्धात तू इंद्रप्रस्थ जिंकलेस?
तथैव कतमद्युद्धं यस्मिन्कृष्णा जिता त्वया । एकवस्त्रा सभां नीता क्षुद्रकर्मन्रजस्वला
तसेच, कुठल्या युद्धात तू कृष्णेला हरवलेस, जिला एकच वस्त्र घालून, लाजिरवाण्या अवस्थेत सभेत आणले होतेस?
मूलमेषां महत्कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा। क्षुद्रं कर्म समास्थाय तत्र किं विदुरोऽब्रवीत्
जसे कुशल सारथी चंदनाचे मूळ कापतो, तसे या सर्वांचे मोठे मूळ कापले गेले; अशा नीच कृत्याच्या वेळी विदुराने काय सांगितले?
यथाशक्ति मनुष्याणाममर्षं लक्षयामहे। अन्येषामपि सत्वानामपि कीटपिपीलिकैः
आपल्या शक्तीनुसार, आपण माणसांमध्ये राग पाहतो, तसेच इतर प्राण्यांमध्ये, अगदी किडे आणि मुंग्यांमध्येही.
द्रौपद्याः संपरिक्लेशं न क्षन्तुं पाण्डवोऽर्हति। क्षयाय धार्तराष्ट्राणां प्रादुर्भूतो धनञ्जयः
पांडवाने द्रौपदीला झालेला मोठा अपमान कधीच माफ करू नये; धनंजय धृतराष्ट्रपुत्रांच्या विनाशासाठी उभा राहिला आहे.
त्वं पुनः पण्डितो भूत्वा ह्याचार्यं क्षेप्तुमिच्छसि। वैरान्तकरणो जिष्णुर्न नः शेषं करिष्यति
तरीही तू पंडित असूनही आचार्याचा अपमान करायचा विचार करतोस; वैर संपवणारा जिष्णु आपल्यापैकी कोणालाही जिवंत ठेवणार नाही.
नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः। भयादिह न युद्ध्येरन्पाण्डुपुत्रेण धीमता
देव, गंधर्व, असुर किंवा राक्षस सुद्धा, पांडुपुत्र बुद्धिमान असल्यामुळे, भीतीने येथे युद्ध करणार नाहीत.
यं यमेकोपि संक्रुद्धः संग्रामे निपतिष्यति । वृक्षं गरुडवद्वेगाद्विनिहत्यान्तमेष्यति
तो एकटाच रागावून युद्धात ज्याच्यावर तुटून पडेल, त्याला गरुडाने झाड तोडावे तसे संपवून टाकेल.
त्वत्तो विशिष्टं वीर्येण धनुष्यमरराट्समम् । वासुदेवसमं युद्धे तं पार्थं को न पूजयेत्
जो वीरतेत तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे, धनुर्विद्येत देवराजासारखा आहे, आणि युद्धात वासुदेवासारखा आहे, अशा पार्थाचा सन्मान कोण करणार नाही?
देवं दैवेन युद्ध्येत मानुपेण च मानुपम् । अस्त्रं ह्यस्त्रेण यो हन्यात्कोऽर्जुनेन समः पुमान्
देवाशी दैवी मार्गाने आणि माणसाशी मानवी मार्गाने लढावे; जो शस्त्राने शस्त्राचा सामना करतो, असा अर्जुनासारखा पुरुष कोण आहे?
पुत्रादनवमः शिष्य इति धर्मविदो विदुः। एतेनापि निमित्तेन प्रियो द्रोणस्य पाण्डवः
धर्म जाणणारे लोक म्हणतात की शिष्य हा जणू नववा मुलगा असतो; म्हणूनच द्रोणांना पांडव फार प्रिय आहे.
यथा त्वमकरोर्द्यूतमिन्द्रप्रस्थं यथाऽहरः । यथाऽनैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवं
जसा तू इंद्रप्रस्थात फासे खेळलास, जसा तू तेथे हस्तगत केलंस, जशी तू कृष्णेला सभेत आणलीस, तसंच पांडवाशी युद्ध कर.
अयं ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्मस्य कोविदः । दुर्द्यूतदेवी गान्धारः शकुनिर्युद्ध्यतामिह
हा तुझा मामा, अत्यंत शहाणा आणि क्षत्रियधर्म जाणणारा आहे; हा गंधारचा शकुनी, वाईट फास्यांचा पटाईत, तो इथे लढू दे.
नाक्षान्क्षिपति गाण्डीवं न कृतं द्वापरं न च। ज्वलतो निशितान्बाणांस्तांस्तान्क्षिपति गाण्डिवं
तो फासे टाकत नाही, गाण्डीव टाकत नाही, द्वापर फासाही नाही; पण गाण्डीवातून तो सतत जळते, धारदार बाण सोडतो.
न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गृध्रपक्षाः सुतेजनाः । नान्तरेष्ववतिष्ठन्ते गिरीणामपि दारणाः
गाण्डीवातून सुटलेले गिधाडाच्या पिसांचे, उत्तम बनवलेले बाण, डोंगरांमध्येही तुटक जागी थांबत नाहीत, ते सरळ भेदून जातात.
अन्तकः पवनो मृत्युस्तथाऽग्निर्बडवामुखः । कुर्युरेते क्वचिच्छेषं न तु क्रुद्धो धनञ्जयः
मृत्यू, वारा, काळ, अग्नी आणि समुद्रातील ज्वाळा कधी कधी काहींना वाचवू शकतात, पण संतापलेला धनंजय कुणालाही सोडत नाही.
यथा सभायां द्यूतं त्वं मातुलेन महाकरोः । तथा युद्धस्व संग्रामे सौबलेन सुरक्षितः
जसा तू सभेत मामासोबत फासे खेळलास, तसाच युद्धात सुभलाच्या संरक्षणाखाली लढ.
युद्ध्यतां काममाचार्यो नाहं योत्स्ये धनञ्जयम् । मत्स्यो ह्यस्माभिरायोध्यो यद्यागच्छेद्गवांपदम्
गुरुजींना जसे वाटेल तसे लढू द्या; मी धनंजयाशी लढणार नाही. मत्स्य जर गायी घेण्यासाठी आला, तर तो आपला शत्रू आहे.
ततः शान्तनवस्तत्र धर्मार्थकुशलं हितम् । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि
मग शांतनूंचा वंशज, धर्म आणि अर्थ यामध्ये कुशल, सभेत दु:र्योधनाला हिताचे असे शब्द बोलला.
साधु पश्यति वै द्रोणः कृपः साध्वनुपश्यति । आचार्यपुत्रः सहजं निश्चितं साधु भाषते
द्रोण बरोबर पाहतो, कृपाही योग्य पाहतो, आणि गुरुजींचा मुलगा तर नैसर्गिकपणे आणि खात्रीने बरोबर बोलतो.