वेदाहं तात बालाऽपि धर्माणां यदिहान्तरम्। अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम्
बाबा, मी लहान असतानाही, या जगात धर्मांतील फरक ओळखते; राग आणि अती बोलणे, तसेच शक्ती आणि अशक्तता यातील भेद मला माहीत आहेत.
स्ववृत्तिमननुष्ठाय धर्ममुत्सृज्य तत्त्वतः।' शिष्यस्याशिष्यवृत्तेस्तु न क्षन्तव्यं बुभूषता
जो स्वतःचे वर्तन पाळत नाही, खरा धर्म सोडतो, आणि शिष्याला शोभेल असे वागणूक ठेवत नाही—असा माणूस सद्गुण मिळवू इच्छिणाऱ्याने सहन करू नये.
प्रेष्यः शिष्यः स्ववृत्तिं हि विसृज्य विफलं गतः।' तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते
नोकर किंवा शिष्य जर स्वतःचे योग्य वर्तन सोडून देतो, तर त्याचे आयुष्य निष्फळ होते; म्हणून वाईट वागणाऱ्या लोकांत मला राहणे आवडत नाही.
पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च। न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु
जे पुरुष वर्तनाने किंवा कुळाने दुसऱ्यांचा अपमान करतात, त्यांच्यात सद्गुणाची इच्छा असणाऱ्याने, वाईट बुद्धीच्या लोकांत कधीही राहू नये.
ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा। तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते
पण जे वर्तनाने किंवा कुळाने त्याला ओळखतात, अशा सज्जन लोकांत राहावे; असे राहणे हेच श्रेष्ठ मानले जाते.
सुयन्त्रितपरा नित्यं विहीनाश्च धनैर्वराः। दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनोपि च
जे नेहमी दुसऱ्यांच्या अधीन असतात, धनाने वंचित असतात, वाईट वागणूक आणि पापी कृत्ये करतात, तसेच धनवान असलेले चांडाळही—
नैव जात्या हि चण्डालाः स्वकर्मविहितैर्विना। धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः
फक्त जन्मामुळे कोणी चांडाळ होत नाही, तर स्वतःच्या वर्तनामुळेच तसे होते; जे धन, कुळ किंवा विद्या याला चिकटून राहतात, पण चांडाळासारखे वागतात.
अकारणाश्च द्वेष्यन्ति परिवादं वदन्ति ते। साधोस्तत्र न वासोस्ति पापिभिः पापतां व्रजेत्
जे कोणतीही कारण नसताना द्वेष करतात आणि निंदा करतात, अशा लोकांत सज्जन कधीही राहत नाहीत; कारण वाईटांच्या संगतीने माणूसही वाईट होतो.
सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सज्जति यो नरः। ध्रुवं रतिर्भवेत्तस्य तस्माद्द्वेषं न रोचयेत्
माणूस जिथे चांगल्या किंवा वाईट कर्मात आसक्त होतो, तिथेच त्याला आनंद मिळतो; म्हणून द्वेष वाढवू नये.
वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः। मम मथ्नाति हृदयमग्निकाम इवारणिम्
वृषपर्वनच्या मुलीने बोललेले कठोर शब्द माझ्या हृदयाला अग्नीने लाकूड जाळावे तसे वेदना देतात.
न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु। यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते
तीनही लोकांत, ज्याच्याकडे संपत्ती नाही, त्याने शत्रूच्या तेजस्वी संपत्तीची सेवा करणे याहून कठीण दुसरे काहीच नाही, असे मला वाटत नाही.
मरणं शोभनं तस्य इति विद्वज्जना विदुः। `अवमानमवाप्नोति शनैर्नीचसमागमात्
शहाणे लोक म्हणतात की, अशा माणसासाठी मरण हेच चांगले; कारण नीच लोकांच्या संगतीने तो हळूहळू अपमानास पात्र होतो.
अतिवादा वक्त्रतो निःसरन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य वै मर्मसु ते पतन्ति तस्माद्धीरो नैव मुच्येत्परेषु
तोंडातून निघणारे कठोर शब्द ज्या माणसावर पडतात, त्याला रात्रंदिवस दुःख होतं. हे शब्द दुसऱ्याच्या जिव्हाळ्याच्या जागी घाव करतात. म्हणूनच शहाणे लोक असे शब्द दुसऱ्यांवर कधीच सोडत नाहीत.
निरोहेदायुधैश्छिन्नं संरोहेद्दग्धमाग्निना। वाक्क्षतं च न संरोहेदाशरीरं शरीरिणाम्
शस्त्राने झालेली जखम भरून येते, आगीत भाजल्याने झालेली जखमही भरते; पण शब्दांनी झालेली जखम जिवंत माणसाच्या अंगात कधीच भरून येत नाही.
संरोहित शरैर्विद्धं नवं परशुना हतम्। वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहेत वाक्क्षतम्
बाणांनी टोचलेली जखम भरते, कुऱ्हाडीने केलेली ताजी जखमही भरते; पण वाईट, कठोर शब्दांनी झालेली जखम मात्र कधीच भरत नाही.
ततः काव्यो भृगुश्रेष्ठः समन्युरुपगम्य ह। वृषपर्वाणमासीनमित्युवाचाविचारयन्
तेव्हा काव्य, भृगूंच्या श्रेष्ठांपैकी एक, रागाने भरून, विचारपूर्वक वृषपर्वाच्या जवळ गेला आणि त्याला म्हणाला.
नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव। शनैरावर्त्यमानो हि कर्तुर्मूलानि कृन्तति
राजा, अधर्म केलेला लगेच फळ देत नाही, जशी गाय लगेच दूध देत नाही; पण हळूहळू तो करणाऱ्याच्या मुळावर घाव करतो.
पुत्रेषु वा नप्तृषु वा न चेदात्मनि पश्यति। फलत्येव ध्रुवं पायं गुरुभुक्तमिवोदरे
पापाचं फळ जर मुलांमध्ये किंवा नातवंडांमध्ये दिसलं नाही, तर ते नक्कीच स्वतःमध्ये दिसतं—जसं गुरूने खाल्लेलं अन्न शेवटी पोटात फळतं.
अधीयानं हितं राजन्क्षमावन्तं जितेन्द्रियम्।' यदघातयथा विप्रं कचमाङ्गिरसं तदा। अपापशीलं धर्मज्ञं शुश्रूषुं मद्गृहे रतम्
राजा, अंगिरसांचा मुलगा कच हा ब्राह्मण, जो अभ्यासू, संयमी, शांत, निष्पाप, धर्म जाणणारा, सेवा करण्यास उत्सुक आणि माझ्या घरी रमणारा होता, त्याला का मारायला लावलं?
शर्मिष्ठया देवयानी क्रूरमुक्ता बहु प्रभो। विप्रकृत्य च संरम्भात्कूपे क्षिप्ता मनस्विनी
प्रभो, देवयानीला शर्मिष्ठेने अनेक कठोर शब्दांनी अपमान केला आणि रागाच्या भरात त्या उच्च मनाच्या मुलीला विहिरीत फेकून दिलं.
सा न कल्पेत वासाय तयाहं रहितः कथम्। वसेयमिह तस्मात्ते त्यजामि विषयं नृप
ती तिच्यासोबत राहण्यास योग्य नाही; तिच्याशिवाय मी इथे कसा राहू? म्हणून, राजा, मी तुझं राज्य सोडतो.
वधादनर्हतस्तस्य वधाच्च दुहितुर्मम। वषपर्वन्निबोधेयं त्यक्ष्यामि त्वां सबान्धवम्। स्थातुं त्वद्विषये राजन्न शक्ष्यामि त्वया सह
त्या निरपराधाचा वध आणि माझ्या मुलीला झालेल्या अपमानामुळे, हे वृषपर्वा, हे जाणून ठेव—मी तुला आणि तुझ्या नातलगांना सोडून देतो. तुझ्या राज्यात किंवा तुझ्यासोबत मी राहू शकत नाही.
मा शोच वृषपर्वंस्त्वं मा क्रुध्यस्व विशांपते। स्थातुं ते विषये राजन्न शक्ष्यामि तया विना। अस्या गतिर्गतिर्मह्यं प्रियमस्याः प्रियं मम
वृषपर्वा, तू दुःखी होऊ नकोस, रागावूही नकोस. तिच्याशिवाय मी तुझ्या राज्यात राहू शकत नाही. तिचं जे होईल तेच माझं, तिला जे प्रिय तेच मला प्रिय आहे.
यदि ब्रह्मन्घातयामि यदि वा क्रोशयाम्यहम्। शर्मिष्ठया देवयानीं तेन गच्छाम्यसद्गतिम्
मी ब्राह्मणवध केला किंवा दुःखाने ओरडलो, तरी जर शर्मिष्ठेने देवयानीला त्रास दिला असेल, तर त्या कृतीमुळे मी वाईट मार्गाला जातो.
अहो मामभिजानासि दैत्य मिथ्याप्रलापिनम्। यथेममात्मनो दोषं न नियच्छस्पुपेक्षसे
अरे दैत्य, तू मला खोटं बोलणारा समजतोस, कारण स्वतःच्या दोषाकडे तू लक्ष देत नाहीस, त्याला थांबवत नाहीस, दुर्लक्ष करतोस.
नाधर्मं न मृषावादं त्वयि जानामि भार्गव। त्वयि धर्मश्च सत्यं च तत्प्रसीदतु नो भवान्
भृगुवंशीय, तुझ्यात मी ना अधर्म पाहतो, ना खोटं बोलणं. तुझ्यात धर्म आणि सत्य आहे; तू आमच्यावर कृपा कर.
यद्यस्मानपहाय त्वमितो गच्छसि भार्गव। समुद्रं संप्रवेक्ष्यामि पूर्वं मद्बान्धवैः सह
भृगुवंशीय, जर तू आम्हाला सोडून इथून निघून गेलास, तर मी माझ्या नातेवाईकांसह आधी समुद्रात शिरतो.
पातालमथवा चाग्निं नान्यदस्ति परायणम्। यद्येव देवान्गच्छेस्त्वं मां च त्यक्त्वा ग्रहाधिप। सर्वत्यागं ततः कृत्वा प्रविशामि हुताशनम्
किंवा मी पाताळात किंवा आगीत शिरतो; दुसरं मला आश्रय नाही. ग्रहांचा स्वामी, जर तू मला सोडून देवांकडे गेलास, तर सर्व काही सोडून मी ज्वलंत आगीत प्रवेश करीन.
समुद्रं प्रविशध्वं वा दिशो वा द्रवतासुराः। दुहितुर्नाप्रियं सोहुं शक्तोऽहं दयिता हि मे
असुरांनो, समुद्रात शिरा किंवा दिशांना पळा! मी माझ्या मुलीला काहीही वाईट घडणं सहन करू शकत नाही, कारण ती मला फार प्रिय आहे.
प्रसाद्यतां देवयानी जीवितं यत्र मे स्थितम्। योगक्षेमकरस्तेऽहमिन्द्रस्येव बृहस्पतिः
देवयानीला शांत करा, कारण माझं जीवन तिच्यावर अवलंबून आहे. मी तुझ्या कल्याणासाठी आहे, जसा इंद्रासाठी बृहस्पती आहे.