अस्माभिरेव निकृतो वर्षाणीह त्रयोदश। सिंहः पाशविनिर्मुक्तो न नः शेषं करिष्यति
हे तेरा वर्षे आपणच त्याला रोखून ठेवलं; आता, जणू साखळ्या तुटलेल्या सिंहासारखा, तो आपल्यात कोणालाही सोडणार नाही.
एकान्ते पार्थमासीनं कूपेऽग्निमिव संवृतम् । अज्ञानादभ्यवस्कन्द्य प्राप्ताः स्मो भयमुत्तमम्
एकांतात विहार करणाऱ्या, विहिरीत लपलेल्या अग्नीप्रमाणे बसलेल्या पार्थावर आपण अज्ञानाने हल्ला केला आणि मोठ्या संकटात सापडलो.
उत्सृष्टं तूलराशौ तु एकोऽग्निं शमयेत्कथम् । सह युद्ध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्मदम्
एकट्याने कापसाच्या ढिगात पडलेली आग विझवता येईल का? चला, आपण सगळ्यांनी मिळून युद्धासाठी आलेल्या, युद्धाच्या उन्मादात असलेल्या पार्थाशी लढूया.
यत्ता वयं पराक्रान्ता व्यूढानीकाः प्रहारिणः। युद्धायावस्थितं पार्थमागतं पाकशासनिम्
आपण शूर, युद्धासाठी सज्ज आणि लढण्यात पटाईत असलो तरी, पार्था युद्धासाठी आला आहे—तो जणू देवेंद्राचा वज्र आहे.
यत्ताः सर्वे रथश्रेष्ठं परिवार्य समन्ततः। षड्रथाः परिकीर्यन्तां वज्रपाणिमिवासुराः
तुम्ही सर्वजण त्या उत्तम रथाभोवती चौफेर घेरा घाला आणि विखुरून जा, जसं असुरांनी वज्रधारी देवाच्या भोवती केलं होतं.
द्रोणो दुर्योधनो भीष्मो भवान्द्रौणिस्तथा वयम्। सर्वे युद्ध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः
द्रोण, दुर्योधन, भीष्म, मी, द्रोणपुत्र आणि आम्ही सगळे मिळून पार्थाशी लढू; कर्ण, तू उतावळेपणा करू नकोस.
न ह्यसंगत्य समरे पार्थं जेष्यामहे वयम्। संगत्य समरे पार्थं सर्वे जेष्यमाहे वयम् ।। 26
आपण एकत्र न लढता पार्थाला जिंकू शकणार नाही; पण जर आपण सर्वजण एकत्र लढलो, तर नक्कीच त्याला हरवू शकतो.
कृपस्य वचनं श्रुत्वा कर्णो राजन्युधांपतिः । पुनः प्रोवाच संरब्धो गर्हयन्ब्राह्मणं कृपम्
कृपाचं बोलणं ऐकून, कर्ण हा वीरांचा अधिपती पुन्हा संतप्त होऊन बोलला आणि ब्राह्मण कृपाचा तिरस्कार करू लागला.
लक्षयाम्यहमाचार्यं भयाद्भक्तिं गतं रिपौ । भीतेन हि न योद्धव्यमहं योत्स्ये धनञ्जयम् ।। 2
गुरुजी, मला असं वाटतं की भीतीमुळे तुम्ही शत्रूच्या बाजूने झुकलात; कारण घाबरणाऱ्याने लढू नये, मी मात्र धनंजयाशी लढणारच.
ननु वारुणमाग्नेयं याम्यं वायव्यमेव च। अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सत्वहीनस्य ते वृथा
वाऱ्याचं, अग्नीचं, यमाचं, वरुणाचं किंवा अगदी ब्रह्मशिराचं अस्त्र असो, मनोधैर्य नसल्यास ते सगळं व्यर्थ आहे.
मित्रकार्यं कृतमिदं पितापुत्रैर्महारथैः । भर्तृपिण्डश्च निर्विष्टो यथेष्टं गन्तुमर्हथ
मित्रासाठी जे करायचं होतं ते वडील आणि मुलांनी, या महावीरांनी केलं आहे; आता तुम्ही तुमचं कर्तव्य पूर्ण केलंय, हवं तिथे जाऊ शकता.
भिक्षां हरस्व नित्यं त्वं यज्ञाननुचरस्व च। आमन्त्रणानि भुङ्क्षाद्य माऽस्मान्युद्धेन भीषय
तू नेहमीच भिक्षा माग आणि यज्ञात सहभागी हो; आज आमंत्रणावर जेव, पण युद्धाच्या धमकीने आम्हाला घाबरवू नकोस.
भार्गवास्त्रं मया मुक्तं निर्दहेत्पृथिवीमिमाम्। किं पुनः पाण्डुपुत्राणामेकमर्जुनमाहवे
मी जर भार्गवास्त्र सोडलं, तर ही पृथ्वीच जळून जाईल; मग पांडुपुत्रांमध्ये एकटा अर्जुन काय करणार?
आगमिष्यन्ति पदवीं मात्स्याः पाण्डवमाश्रिताः । कीचकानां तु बलिनां शत्रुसेनावमर्दिनाम्
मात्स्य, जे पांडवांच्या आश्रयाला गेलेत, ते या वाटेवर येतील; पण कीचक हे बलाढ्य आणि शत्रूंच्या सैन्याचा पराभव करणारे आहेत—
तानहं निहनिष्यामि भवता गम्यतां गृहम् । किं वेदवादिनां कार्यं परस्नेहानुभाषिणाम्
मी त्यांना ठार करीन; आणि तू घरी जा. जे वेद सांगतात आणि दुसऱ्यांवर प्रेमाने बोलतात, त्यांचा काय उपयोग?
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अश्वत्थामा प्रतापवान् । उवाच वदतांश्रेष्ठो दुर्योधनमवेक्ष्य च
त्याचं बोलणं ऐकून, पराक्रमी अश्वत्थामा, उत्तम वक्ता, दुर्योधनाकडे पाहून बोलू लागला.
न च तावञ्जिता गावो न च सीमान्तरं गताः। न हास्तिनपुरं प्राप्तास्त्वं च कर्ण विकत्थसे
गायी अजून जिंकलेल्या नाहीत, त्या सीमारेषा ओलांडलेल्या नाहीत; त्या हस्तिनापुरात पोहोचलेल्या नाहीत, आणि तरीही तू, कर्ण, बढाया मारतोस.
बहूनि धर्मशास्त्राणि पठन्ति द्विजसत्तमाः । तेषु किंस्विदिदं दृष्टं द्यूते जीयेत यन्नृपः
श्रेष्ठ ब्राह्मण अनेक धर्मशास्त्रं शिकतात; त्यात कुठे असं लिहिलंय की राजा जुगाराने जिंकावा?
संग्रामान्विपुलाञ्जित्वा लब्धा च विपुलं धनम् । विजित्य च महीं कृत्स्नां नेह कत्थन्ति पण्डिताः
मोठमोठ्या लढाया जिंकून, प्रचंड धन मिळवून आणि संपूर्ण पृथ्वी जिंकूनही ज्ञानी लोक कधीच बढाया मारत नाहीत.
पचत्यग्निरवाक्यस्तु तूष्णीं भाति दिवाकरः । तूष्णीं धारयते लोकान्वसुधा सचराचरान्
अग्नी न बोलता शिजवतो, सूर्य शांतपणे प्रकाश देतो, आणि पृथ्वी सर्व चराचर जीवांना गप्पपणे पोटात धरते.
चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि महर्षिभिः । धनं यैरधिगन्तव्यं यच्च कुर्वन्न दुष्यति
चार वर्णांची कर्तव्यं महर्षींनी ठरवली आहेत; ज्यामुळे धन मिळू शकतं आणि ते करताना दोष लागत नाही.
अधीत्य ब्राह्मणो वेदान्याजयेत यजेत वा । क्षत्रियो धनमाहृत्य यजेतैव न याजयेत्
ब्राह्मणाने वेद शिकून यज्ञ करावा किंवा इतरांचा यज्ञ करवावा; क्षत्रियाने धन मिळवून स्वतः यज्ञ करावा, पण इतरांचा यज्ञ करवू नये.
वैश्योऽधिगम्य वित्तानि वार्ताकर्माणि कारयेत्
वैश्याने संपत्ती मिळवल्यावर व्यापार आणि शेतीसारखी कामे करावीत.
शूद्रः शुश्रूषणं कुर्यात्रिषु वर्णेषु नित्यशः। वन्दनायोगविधिभिर्वैतसीं वृत्तिमाश्रितः
शूद्राने नेहमी वरील तीन वर्णांची सेवा करावी, नम्रता आणि योग्य वर्तन पाळावे, आणि आपला उदरनिर्वाह सेवेमधूनच करावा.
वर्तमाना यथाशास्त्रं प्राप्य चापि महीमिमाम् । प्रकुर्वन्ति महाभागा यज्ञान्सुविपुलानपि
जे पुण्यवान लोक आहेत, ते शास्त्रानुसार वागताना ही पृथ्वी मिळवून मोठमोठ्या यज्ञांचे आयोजन करतात.
का जातिस्तेषु सूतेयं केऽपि मन्त्राः क्रियाश्च काः । केयं वर्णेषु या राज्ञो वक्तृभोक्तृनियन्तृषु
त्यांच्यातील मूळ काय आहे, कोणते मंत्र आणि विधी आहेत? वर्णांमध्ये, राजे, वक्ते, भोग करणारे आणि नियंत्रक यांच्यातील फरक काय आहे?
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य कर्णं च कुरुसंसाद। अश्वत्थामा भृशं क्रुद्धो दुर्योधनमतर्जयत्
दुर्योधन आणि कर्णाकडे कुरु सभेत पाहून, अती रागावलेल्या अश्वत्थाम्याने दुर्योधनाला फटकारले.
प्राप्य द्यूतेन को राज्यं क्षत्रियः स्तोष्टुर्महति । तथा नृशंसरूपोयं धार्तराष्ट्रश्च निर्घृणः
कोणता क्षत्रिय जुगाराने राज्य जिंकून स्वतःची मोठी स्तुती करतो? अशा प्रकारे हा धृतराष्ट्राचा मुलगा क्रूर आणि निर्दयी आहे.
तथाऽधिगम्य वित्तानि को विकत्थेद्विचक्षणः । निकृत्या वञ्चनायोगैश्चरन्वैतंसिको यथा
शहाणा माणूस संपत्ती मिळवल्यावर कपट आणि फसवणुकीने, फसवणूक करणाऱ्यासारखा, तिचा गर्व करतो का?
कतमद्द्वैरथं युद्धं यत्राजैषीर्धनञ्जयम्। नकुलं सहदेवं वा धनं येषां त्वया हृतम्
कुठल्या रथयुद्धात तू धनंजय, नकुल किंवा सहदेव यांना हरवलेस, ज्यांचे धन तू घेतलेस?