कामं गच्छन्तु कुरवो गाः प्रगृह्य परंतपाः । रथेषु वाऽपि तिष्ठन्तो युद्धं पश्यन्तु मामकम्
शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, कौरवांनी हवे तर गायी घेऊन जाव्यात, किंवा रथावरच थांबून माझे युद्ध पाहावे.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नीतिशास्त्रविशारदः। आचार्यः कुरुवीराणां कृपः शारद्वतोऽब्रवीत्
त्याचे ते बोल ऐकून, नीतीशास्त्रात पारंगत असलेले, कुरुवीरांचे आचार्य, शारद्वतपुत्र कृपाचार्य म्हणाले:
सदैव तव राधेय युद्धे क्रूरतरा मतिः। नार्थानां प्रकृतिं वेत्सि नानुबन्धमवेक्षसे
राधेय, तुझे मन नेहमीच युद्धात अत्यंत क्रूर असते; तुला गोष्टींची खरी स्थिती समजत नाही, आणि परिणाम काय होतील हेही तू बघत नाहीस.
नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्याश्रित्य चिन्तिताः । तेषां युद्धं सुपापिष्ठं वेदयन्ति पुराविदः
नीतीचे अनेक ग्रंथ रचले गेले आहेत, आणि प्राचीन ज्ञान असलेले जाणकार सांगतात की, त्यात युद्ध ही सर्वात वाईट गोष्ट आहे.
देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत्। हीनकालं तदेवेह अनर्थायोपकल्पते
योग्य वेळ आणि जागी केलेले युद्ध विजय देते; पण चुकीच्या वेळी तेच युद्ध विनाशाला कारणीभूत ठरते.
देशे काले च विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते। आनुकूल्येन कार्याणामुत्तरं तु विधीयते
योग्य वेळ आणि जागी केलेले धाडस शुभ फल देते; पण जेव्हा परिस्थिती अनुकूल असेल तेव्हाच पुढचे पाऊल टाकावे.
भारं हि रथकारस्य न व्यवस्यन्ति पण्डिताः। परिचिन्त्य तु पार्थेन संनिपातो न नः क्षमः
शहाणे लोक कधीही रथकाराला सारथ्याचं काम देत नाहीत. पार्था, नीट विचार केला तर आपल्याला युद्धात भिडणं योग्य नाही.
एको हि शत्रून्समरे समर्थः प्रतिबाधितुम् । एकः कुरूनभ्यरक्षदेकश्चाग्निमतर्पयत्
एकट्यानेच तो शत्रूंना युद्धात परतवू शकतो; एकट्यानेच त्याने कुरूंचं रक्षण केलं आणि एकट्यानेच अग्नीचं समाधान केलं.
एकश्च पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमधारयत् । एकः सुभद्रामारोप्य द्वैरथे कृष्णमाह्वयम्
एकट्यानेच त्याने पाच वर्षे ब्रह्मचर्य पाळलं; एकट्यानेच सुभद्रेला रथावर बसवून कृष्णाला द्वंद्वयुद्धाला आव्हान दिलं.
सैन्धवं वनवासे तु जित्वा कृष्णामथानयत् । एकश्च पञ्च वर्षाणि शक्रादस्राण्यशिक्षत
वनवासात एकट्यानेच त्याने सैंधव राजाला जिंकून कृष्णेला आणलं; आणि एकट्यानेच पाच वर्षे इंद्राकडून अस्त्रविद्या शिकली.
एकः सपत्नाञ्जित्वा तु कुरूणामकरोद्यशः । एको गन्धर्वराजानं चित्रसेनमरिन्दमः । विजिग्ये तरसा सङ्ख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम्
एकट्यानेच प्रतिस्पर्ध्यांना जिंकून त्याने कुरूंना कीर्ती मिळवून दिली; एकट्यानेच शत्रूंना जिंकणाऱ्या त्याने गंधर्वराज चित्रसेन आणि त्याची जिंकता न येणारी सेना युद्धात पराभूत केली.
पाञ्चाली श्रीमती प्राप्ता क्षत्रं जित्वा स्वयंवरे । आदाय गतवान्पार्थो भवान्क्वनु गतस्तदा
पांचाळांची श्रीमंत द्रौपदी त्याने स्वयंवरात क्षत्रियांना जिंकून मिळवली; तिला घेऊन पार्था निघून गेला—त्या वेळी तू कुठे होतास?
तथा निवातकवचाः कालकेयाश्च दानवाः । दैवतैरप्यवध्यास्ते एकेन युधि पातिताः
तसंच, निवातकवच आणि कालकेय असे दानव, जे देवांनाही जिंकता येत नाहीत, त्यांनाही त्याने एकट्यानेच युद्धात हरवलं.
एकेन हि त्वया कर्ण किं नामेह कृतं पुरा। एकैकेन यथा तेषां भूमिपाला वशे कृताः
कर्णा, तुला सांग, एकट्याने तू असं कोणतं मोठं काम केलं आहेस, जसं त्या राजांनी एकट्या त्याच्यापुढे शरणागती पत्करली?
इन्द्रोपि हि न पार्थेन संयुगे योद्धुमर्हति । यस्तेनाशंसते योद्धुं कर्तव्यं तस्य भेषजम्
इंद्रालाही पार्थासोबत युद्ध करायची लायकी नाही; जो कोणी त्याच्याशी लढायचं ठरवतो, त्याने आधी उपाय शोधावा.
आशीविषस्य क्रुद्धस्य पाणिमुद्यम्य दक्षिणम्। अवमुच्य प्रदेशिन्या दंष्ट्रामादातुमिच्छसि
तू जणू संतापलेल्या विषारी सापाने तोंड उघडल्यानंतर, उजवा हात वर करून त्याच्या दातांना पकडायचं ठरवलं आहेस.
अथवा कुञ्जरं मत्तमेकमेकचरं वने। निरङ्कुशं समारुह्य नगरं यातुमिच्छसि
किंवा, एकटा रानात फिरणारा, मदमस्त आणि अंकुश नसलेला हत्ती पकडून त्यावर बसून शहरात जायचं तू ठरवलं आहेस.
समिद्धं पावकं चापि घृतमेदोवसाहुतम्। घृताक्तश्चीरवासास्त्वं मध्येनोत्सर्तुमिच्छसि
किंवा, तूप, मज्जा आणि चरबीने पेटलेल्या अग्नीत, तुपात भिजवलेले वस्त्र घालून, तू मधून उडी मारायचं ठरवलं आहेस.
आत्मानं यः समाबध्य कण्ठे बद्ध्वा तथा शिलाम् । समुद्रं प्रतरेद्दोर्भ्यां तत्र किं कर्ण पौरुषम्
कोणी जर गळ्यात दगड बांधून स्वतःला बांधून, फक्त हातांनी समुद्र पार करायला निघाला, तर त्यात कसलं शौर्य आहे, कर्णा?
अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः। तादृशं कर्ण यः पार्थं योद्धुमिच्छेत्स दुर्मतिः
जो शस्त्रविद्येत अपूर्ण असूनही, पार्थासारख्या बलाढ्य आणि निपुण वीराशी लढायचं ठरवतो, तो खरंच मूर्ख आहे, कर्णा.
अस्माभिरेव निकृतो वर्षाणीह त्रयोदश। सिंहः पाशविनिर्मुक्तो न नः शेषं करिष्यति
हे तेरा वर्षे आपणच त्याला रोखून ठेवलं; आता, जणू साखळ्या तुटलेल्या सिंहासारखा, तो आपल्यात कोणालाही सोडणार नाही.
एकान्ते पार्थमासीनं कूपेऽग्निमिव संवृतम् । अज्ञानादभ्यवस्कन्द्य प्राप्ताः स्मो भयमुत्तमम्
एकांतात विहार करणाऱ्या, विहिरीत लपलेल्या अग्नीप्रमाणे बसलेल्या पार्थावर आपण अज्ञानाने हल्ला केला आणि मोठ्या संकटात सापडलो.
उत्सृष्टं तूलराशौ तु एकोऽग्निं शमयेत्कथम् । सह युद्ध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्मदम्
एकट्याने कापसाच्या ढिगात पडलेली आग विझवता येईल का? चला, आपण सगळ्यांनी मिळून युद्धासाठी आलेल्या, युद्धाच्या उन्मादात असलेल्या पार्थाशी लढूया.
यत्ता वयं पराक्रान्ता व्यूढानीकाः प्रहारिणः। युद्धायावस्थितं पार्थमागतं पाकशासनिम्
आपण शूर, युद्धासाठी सज्ज आणि लढण्यात पटाईत असलो तरी, पार्था युद्धासाठी आला आहे—तो जणू देवेंद्राचा वज्र आहे.
यत्ताः सर्वे रथश्रेष्ठं परिवार्य समन्ततः। षड्रथाः परिकीर्यन्तां वज्रपाणिमिवासुराः
तुम्ही सर्वजण त्या उत्तम रथाभोवती चौफेर घेरा घाला आणि विखुरून जा, जसं असुरांनी वज्रधारी देवाच्या भोवती केलं होतं.
द्रोणो दुर्योधनो भीष्मो भवान्द्रौणिस्तथा वयम्। सर्वे युद्ध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः
द्रोण, दुर्योधन, भीष्म, मी, द्रोणपुत्र आणि आम्ही सगळे मिळून पार्थाशी लढू; कर्ण, तू उतावळेपणा करू नकोस.
न ह्यसंगत्य समरे पार्थं जेष्यामहे वयम्। संगत्य समरे पार्थं सर्वे जेष्यमाहे वयम् ।। 26
आपण एकत्र न लढता पार्थाला जिंकू शकणार नाही; पण जर आपण सर्वजण एकत्र लढलो, तर नक्कीच त्याला हरवू शकतो.
कृपस्य वचनं श्रुत्वा कर्णो राजन्युधांपतिः । पुनः प्रोवाच संरब्धो गर्हयन्ब्राह्मणं कृपम्
कृपाचं बोलणं ऐकून, कर्ण हा वीरांचा अधिपती पुन्हा संतप्त होऊन बोलला आणि ब्राह्मण कृपाचा तिरस्कार करू लागला.
लक्षयाम्यहमाचार्यं भयाद्भक्तिं गतं रिपौ । भीतेन हि न योद्धव्यमहं योत्स्ये धनञ्जयम् ।। 2
गुरुजी, मला असं वाटतं की भीतीमुळे तुम्ही शत्रूच्या बाजूने झुकलात; कारण घाबरणाऱ्याने लढू नये, मी मात्र धनंजयाशी लढणारच.
ननु वारुणमाग्नेयं याम्यं वायव्यमेव च। अस्त्रं ब्रह्मशिरश्चैव सत्वहीनस्य ते वृथा
वाऱ्याचं, अग्नीचं, यमाचं, वरुणाचं किंवा अगदी ब्रह्मशिराचं अस्त्र असो, मनोधैर्य नसल्यास ते सगळं व्यर्थ आहे.