अर्जुने चापि संप्रीतिमधिकामुपलक्षये । तथा दृष्ट्वा हि बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति । यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्
माझ्या लक्षात येते की अर्जुनालाही विशेष आनंद वाटतो; भीमसेन जवळ येताना तो त्याचे कौतुक करतो. आपली सेना मोडू नये, अशी नीती आखावी.
अदेशिका ह्यरण्येऽस्मिन्कृच्छ्रे शत्रुवशं गता। यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम्
या वाट नसलेल्या जंगलात आपण शत्रूच्या ताब्यात सापडलो आहोत; आपली सेना गोंधळात पडू नये, अशी नीती आखावी.
अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे । स्थाने वाऽपि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः
इतरांनी घोड्यांचे हिणहिणणे ऐकले म्हणून त्याचे कौतुक काय? घोडे उभे असो वा चालत असो, नेहमी हिणहिणतातच.
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः । स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा
वारे नेहमी वाहतात, इंद्र नेहमी पाऊस पाडतो; विजेचा गडगडाटही वारंवार ऐकू येतो.
भीषयन्पाण्डवेयेभ्यो भवान्सर्वानिमाञ्जनान्। प्रमुखे सर्वसैन्यानामबद्धं बहु भाषते
पांडवांना घाबरवण्यासाठी, तू या सर्व जनांसमोर आणि संपूर्ण सैन्यापुढे उघडपणे खूप बोलतोस.
यथैवाश्वान्मार्गमाणास्तानेवाभिपरीप्सवः । हेषितानीव शृण्वन्ति तदिदं भवतस्तथा
जसे घोडे शोधणारे त्यांचे हिणहिणणे ऐकतात, तसेच हे लोक तुझे बोलणे ऐकतात.
किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते। अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वाऽस्मासु केवलम्
पार्थ्याबद्दल काय करावे, किंवा त्याचे कौतुक कसे करावे? फक्त आपल्यावर इच्छा, द्वेष किंवा राग असेल तरच.
आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः । नैते महाहवे घोरे संप्रष्टव्याः कथंचन
आचार्य दयाळू, बुद्धिमान आणि संकट ओळखणारे आहेत; या भयंकर युद्धात त्यांना काहीही विचारू नये.
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीपानाशनेषु च। कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र सोभनः
सुंदर राजवाड्यांत, गोष्टीच्या मैफिलींमध्ये आणि जेवणाच्या वेळी, विद्वान विविध विषयांवर चर्चा करतात आणि तिथेच त्यांची शोभा दिसते.
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वते जनसंसदि । इष्वस्त्रे चापसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः
लोकांच्या सभेत ते अनेक अद्भुत कृत्ये करतात; शस्त्रांचा वापर आणि धनुष्याचा ताण यात विद्वान तिथेच उजळतात.
परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च। अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः
जे विद्वान लोक इतरांच्या दोषांचा, माणसांच्या वागणुकीचा आणि अन्न तयार करताना होणाऱ्या चुकांचा बारकाईने विचार करतात, त्यांना त्या बाबतीत मोठा मान मिळतो.
पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः । विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः
जे विद्वान इतरांच्या गुणांची स्तुती करतात, त्यांना मागे ठेवावे; आणि अशी नीती आखावी की शत्रू नक्कीच नष्ट व्हावा.
गावश्चैताः प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम्। आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परैः
या गायी इथेच थांबू द्या आणि सैन्याची मांडणी लवकर करा; जिथे आपल्याला शत्रूशी लढायचं आहे, तिथे रक्षणाची व्यवस्था करा.
सर्वानायुष्मतो भीतान्संत्रस्तानिव लक्षये। अयुद्धमनसश्चैव सर्वांश्चैवानवस्थितान्
मी पाहतो की तुमचे सगळे माणसं घाबरलेली, थरथर कापणारी, युद्धाकडे मन न लावणारी आणि अस्थिर झाली आहेत.
यद्येष जामदग्न्यो वा यदि वेन्द्रः पुरंदरः । वासुदेवेन सहितो यदि बीभत्सुरागतः। अहमेनं निरोत्स्यामि वेलेव वरुणालयम्
हा जर जामदग्नीचा मुलगा असो, किंवा देवराज इंद्र असो, किंवा वासुदेवासोबत भीम आला असो, तरी मी त्याला थांबवीन, जसा किनारा समुद्राला थांबवतो.
रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता मया। छादयन्तु शारः सूर्यं पार्थस्यायुर्निरोधकाः
माझ्या हातून सुटलेले, सोन्याच्या पिसांनी सजलेले, टोकदार बाण सूर्याला झाकून टाकोत आणि पार्थाचं आयुष्य संपवोत.
मम चापप्रमुक्तानां शराणां नतपर्वणाम् । निवृत्तिर्गच्छतां नास्ति सर्पाणां श्वसतामिव
माझ्या धनुष्यापासून सुटलेले, वाकडी सांधे असलेले बाण परत फिरत नाहीत, जसे एकदा फुत्कारलेले साप परत जात नाहीत.
शराणां पुङ्खसक्तानां मौर्व्याऽभिहतयोर्भृशम् । श्रूयते तलयोः शब्दो भेर्योराहतयोरिव
पिसे घट्ट बसलेले आणि धनुष्याच्या दोरीने जोरात मारलेले बाण जेव्हा सुटतात, तेव्हा त्यांचा आवाज नगाऱ्यांसारखा ऐकू येतो.
एकैकं चतुरः पञ्च क्वचित्पष्टिं क्वचिच्छतम्। हतान्पश्यत मात्स्यानामिषुभिर्निहतान्रथान्
पहा, माझ्या बाणांनी मी एकावेळी चार, पाच, पन्नास किंवा शंभर मत्स्यांना आणि त्यांच्या रथांसह ठार केले आहे.
मद्बाहुमुक्तैरिषुभिस्तैलधौतैः पतत्रिभिः । खद्योतैरिव संपृक्तमन्तरिक्षं विराजताम्
माझ्या हातून सुटलेले, तेलात धुतलेले, पंख असलेले बाण जसे आकाशात चमकणारे काजवे दिसतात, तसंच आकाश उजळू दे.
ध्वजाग्राद्वानरस्तस्य भल्लेनाभिहतो मया। अद्यैव पततां भूमौ विनदन्भैरवान्रवान्
आज मी माझ्या बाणाने त्याच्या ध्वजावरच्या वानराला असे फोडीन की तो मोठ्या भीषण गर्जनेसह जमिनीवर पडेल.
शत्रोर्मयाभिपन्नानां भूतानां ध्वजवासिनाम् । दिशः प्रतिष्ठमानानामस्तु शब्दो दिवं गतः
मी शत्रूवर हल्ला केल्यावर, त्यांच्या ध्वजांवर बसलेल्या लोकांनी जेव्हा सर्व दिशांना पळायला सुरुवात केली, तेव्हा त्यांच्या आवाजाने आकाश दुमदुमू दे.
क्रुद्धेनास्त्रं मया मुक्तं निर्दहेत्पृथिवीमिमाम् । स्थितं संग्रामशिरसि पार्थमेकाकिनं किमु
मी जर रागाने एखादं अस्त्र सोडलं, तर ते या पृथ्वीला जाळू शकतं; मग रणभूमीत एकटा उभा असलेला पार्थ काय आहे!
समाहितश्च बीभत्सुर्वर्षाण्यष्टौ च पञ्च च । जातस्नेहश्च युद्धस्य मयि संदर्शयिष्यति
बिभत्सु तेरा वर्षे एकाग्र राहून, युद्धाची ओढ मनात ठेवून, मला ती युद्धाची आस दाखवेल.
पात्रीभूतस्तु कौन्तेयो ब्राह्मणो गुणवानिव । शरमालां स गृह्णातु मत्प्रसृष्टां स्वधामिव
कुंतीपुत्र जसा पात्र आहे, जसा गुणी ब्राह्मण योग्य आहे, तसाच तो माझ्या हातून सुटणाऱ्या बाणांची माळ आपलीच समजून स्वीकारो.
एष चापि महेष्वासस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । अहं चापि नरश्रेष्ठादर्जुनान्नावमः क्वचित्
हा महान धनुर्धारी तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे, आणि मीही उत्तम पुरुषांमध्ये अर्जुनापेक्षा कधीच कमी नाही.
मम हस्तप्रमुक्तानां शराणां नतपर्वणाम्। निवृत्तिर्गच्छतां नास्ति वैश्वानरशिखार्चिषाम्
माझ्या हातून सुटलेले, वाकडी सांधे असलेले बाण परत फिरत नाहीत, जसे प्रज्वलित अग्नीच्या ज्वाळा परत येत नाहीत.
इतश्चेतश्च मुक्तानां शराणां नतपर्वणाम् । तुगुलः श्रूयतां नादः षट्पदां गायतामिव
इथून तिथून सुटणाऱ्या वाकडी सांधे असलेल्या बाणांचा आवाज मधमाशा गुणगुणाव्यात तसा ऐकू येतो.
अन्तरा संपतद्भिस्तु गृध्रपत्रैः शिलाशितैः । शलभानामिवाकाशे छाया संप्रति दृश्यताम्
उडणाऱ्या गिधाडांच्या पिसांमध्ये, जे दगडासारखे टोकदार आहेत, आकाशातली सावली जशी टोळधाडीप्रमाणे दिसते, तशीच आता दिसू दे.
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टाः शिताः पार्थस्य मर्मगाः। शरीरमुपसर्पन्तु वल्मीकमिव पन्नगाः
आज माझ्या धनुष्यातून सुटलेले तीक्ष्ण बाण, जे पार्थाच्या शरीराच्या नाजूक ठिकाणी घुसतील, ते जसे साप वाळवंटातल्या बिलात शिरतात, तसे त्याच्या अंगावर जाऊन भिडू देत.