इत्येवं निश्चयोऽस्माकं मन्त्रोऽभून्नागसाह्वये । पाण्डवानां परिज्ञाने सर्वेषां नः परस्परम्
अशा प्रकारे नागसाह्वय येथे पांडवांना ओळखण्यासाठी आपली ही एकत्रित योजना ठरली.
ते वा गाश्च नयिष्यन्ति यदि वा स्युः पराजिताः। अस्मान्वाऽप्यतिसन्धाय कुर्युर्मात्स्येन संगतिम्
ते गायी घेऊन जातील, किंवा त्यांचा पराभव होईल; किंवा आपल्याला मागे टाकून ते मत्स्यांशी मैत्री करतील.
अथवा तानुपादाय मात्स्यो जानपदैः सह । सर्वथा सेनया सार्धमस्मानेष युयुत्सति
किंवा मत्स्यराजासह सर्व जनांना गोळा करून, तो आपल्या संपूर्ण सैन्यासह आपल्यावर चालून येत आहे, युद्ध करण्याच्या निर्धाराने.
तेषामेको महावीर्यः कश्चिदेव पुनःसरः। अस्माञ्जेतुमिहायातो मात्स्यो वाऽपि स्वयं भवेत्
त्यांच्यात एखादा मोठ्या शौर्याचा वीर, किंवा पुन्हा परत आलेला एकटा योद्धा, आपल्याला हरवायला इथे आला आहे—तो स्वतः मत्स्यराजा असू शकतो.
यद्येष राजा मात्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः । सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः
जर हा मत्स्यांचा राजा असेल, किंवा भीमसेन इथे आला असेल, तर आपण सर्वांनी त्यांच्याशी युद्ध करायचे, हे आपले ठरलेले आहे.
अथ कस्मात्थिता ह्येते रथेषु रथिसत्तमाः । भीष्मद्रोणकृपाः कर्णो विकर्णो द्रौणिरेव च। संभ्रान्तमनसः सर्वे प्राप्ते ह्यस्मिन्धनञ्जये
मग हे रथावर उभे असलेले श्रेष्ठ रथी—भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, विकर्ण आणि द्रोणपुत्र—धनंजय आल्यावर सगळ्यांचे मन का अस्वस्थ झाले आहे?
नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोस्ति तथाऽऽत्मा प्रणिधीयताम् । सर्वलोकेन वा युद्धं देवैर्वाऽस्तु सवासवैः
युद्धाशिवाय दुसरे काहीही श्रेष्ठ नाही; म्हणून प्रत्येकाने आपले मन पूर्णपणे युद्धात लावावे. सर्व जगाशी, किंवा देवांशी आणि इंद्राशीसुद्धा युद्ध असो.
अनाच्छिन्ने धनेऽस्माकमथ शक्रेण वज्रिणा। यमेन वाऽपि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्
आपल्या धनाचा नाश न झाल्यास, मग वज्रधारी इंद्र किंवा यमसुद्धा युद्धात असला, तरी हस्तिनापुरात कोण शिरू शकेल?
शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने । को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः
ज्यांना बाणांनी मागे हकलले आणि घनदाट जंगलात मोडले गेले, असे पायदळातील सैनिक जगू शकतील का? घोडेस्वारांनाही शंका आहे.
आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम् । जानामि च मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः
आचार्यांना मागे ठेवून, त्यानुसार नीती आखावी. मला त्यांचा हेतू माहीत आहे; तो आपल्याला घाबरवत नाही.
अर्जुने चापि संप्रीतिमधिकामुपलक्षये । तथा दृष्ट्वा हि बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति । यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्
माझ्या लक्षात येते की अर्जुनालाही विशेष आनंद वाटतो; भीमसेन जवळ येताना तो त्याचे कौतुक करतो. आपली सेना मोडू नये, अशी नीती आखावी.
अदेशिका ह्यरण्येऽस्मिन्कृच्छ्रे शत्रुवशं गता। यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम्
या वाट नसलेल्या जंगलात आपण शत्रूच्या ताब्यात सापडलो आहोत; आपली सेना गोंधळात पडू नये, अशी नीती आखावी.
अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे । स्थाने वाऽपि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः
इतरांनी घोड्यांचे हिणहिणणे ऐकले म्हणून त्याचे कौतुक काय? घोडे उभे असो वा चालत असो, नेहमी हिणहिणतातच.
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः । स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा
वारे नेहमी वाहतात, इंद्र नेहमी पाऊस पाडतो; विजेचा गडगडाटही वारंवार ऐकू येतो.
भीषयन्पाण्डवेयेभ्यो भवान्सर्वानिमाञ्जनान्। प्रमुखे सर्वसैन्यानामबद्धं बहु भाषते
पांडवांना घाबरवण्यासाठी, तू या सर्व जनांसमोर आणि संपूर्ण सैन्यापुढे उघडपणे खूप बोलतोस.
यथैवाश्वान्मार्गमाणास्तानेवाभिपरीप्सवः । हेषितानीव शृण्वन्ति तदिदं भवतस्तथा
जसे घोडे शोधणारे त्यांचे हिणहिणणे ऐकतात, तसेच हे लोक तुझे बोलणे ऐकतात.
किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते। अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वाऽस्मासु केवलम्
पार्थ्याबद्दल काय करावे, किंवा त्याचे कौतुक कसे करावे? फक्त आपल्यावर इच्छा, द्वेष किंवा राग असेल तरच.
आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः । नैते महाहवे घोरे संप्रष्टव्याः कथंचन
आचार्य दयाळू, बुद्धिमान आणि संकट ओळखणारे आहेत; या भयंकर युद्धात त्यांना काहीही विचारू नये.
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीपानाशनेषु च। कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र सोभनः
सुंदर राजवाड्यांत, गोष्टीच्या मैफिलींमध्ये आणि जेवणाच्या वेळी, विद्वान विविध विषयांवर चर्चा करतात आणि तिथेच त्यांची शोभा दिसते.
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वते जनसंसदि । इष्वस्त्रे चापसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः
लोकांच्या सभेत ते अनेक अद्भुत कृत्ये करतात; शस्त्रांचा वापर आणि धनुष्याचा ताण यात विद्वान तिथेच उजळतात.
परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च। अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः
जे विद्वान लोक इतरांच्या दोषांचा, माणसांच्या वागणुकीचा आणि अन्न तयार करताना होणाऱ्या चुकांचा बारकाईने विचार करतात, त्यांना त्या बाबतीत मोठा मान मिळतो.
पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः । विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः
जे विद्वान इतरांच्या गुणांची स्तुती करतात, त्यांना मागे ठेवावे; आणि अशी नीती आखावी की शत्रू नक्कीच नष्ट व्हावा.
गावश्चैताः प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम्। आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परैः
या गायी इथेच थांबू द्या आणि सैन्याची मांडणी लवकर करा; जिथे आपल्याला शत्रूशी लढायचं आहे, तिथे रक्षणाची व्यवस्था करा.
सर्वानायुष्मतो भीतान्संत्रस्तानिव लक्षये। अयुद्धमनसश्चैव सर्वांश्चैवानवस्थितान्
मी पाहतो की तुमचे सगळे माणसं घाबरलेली, थरथर कापणारी, युद्धाकडे मन न लावणारी आणि अस्थिर झाली आहेत.
यद्येष जामदग्न्यो वा यदि वेन्द्रः पुरंदरः । वासुदेवेन सहितो यदि बीभत्सुरागतः। अहमेनं निरोत्स्यामि वेलेव वरुणालयम्
हा जर जामदग्नीचा मुलगा असो, किंवा देवराज इंद्र असो, किंवा वासुदेवासोबत भीम आला असो, तरी मी त्याला थांबवीन, जसा किनारा समुद्राला थांबवतो.
रुक्मपुङ्खाः प्रसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता मया। छादयन्तु शारः सूर्यं पार्थस्यायुर्निरोधकाः
माझ्या हातून सुटलेले, सोन्याच्या पिसांनी सजलेले, टोकदार बाण सूर्याला झाकून टाकोत आणि पार्थाचं आयुष्य संपवोत.
मम चापप्रमुक्तानां शराणां नतपर्वणाम् । निवृत्तिर्गच्छतां नास्ति सर्पाणां श्वसतामिव
माझ्या धनुष्यापासून सुटलेले, वाकडी सांधे असलेले बाण परत फिरत नाहीत, जसे एकदा फुत्कारलेले साप परत जात नाहीत.
शराणां पुङ्खसक्तानां मौर्व्याऽभिहतयोर्भृशम् । श्रूयते तलयोः शब्दो भेर्योराहतयोरिव
पिसे घट्ट बसलेले आणि धनुष्याच्या दोरीने जोरात मारलेले बाण जेव्हा सुटतात, तेव्हा त्यांचा आवाज नगाऱ्यांसारखा ऐकू येतो.
एकैकं चतुरः पञ्च क्वचित्पष्टिं क्वचिच्छतम्। हतान्पश्यत मात्स्यानामिषुभिर्निहतान्रथान्
पहा, माझ्या बाणांनी मी एकावेळी चार, पाच, पन्नास किंवा शंभर मत्स्यांना आणि त्यांच्या रथांसह ठार केले आहे.
मद्बाहुमुक्तैरिषुभिस्तैलधौतैः पतत्रिभिः । खद्योतैरिव संपृक्तमन्तरिक्षं विराजताम्
माझ्या हातून सुटलेले, तेलात धुतलेले, पंख असलेले बाण जसे आकाशात चमकणारे काजवे दिसतात, तसंच आकाश उजळू दे.