यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति इयं यथा। स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते
जो आपल्यात उठलेला राग आवरतो, जसा तिने केला, त्याला ज्ञानी लोक खरा सारथी म्हणतात—फक्त लगाम धरतो तो नाही.
यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति। देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्
जो आपल्यात उठलेला राग शांततेने दूर करतो, देवयानी, त्याने हे सारं जिंकलं आहे, हे जाण.
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति। यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते
जो माणूस राग क्षमेनं दूर करतो, जसा साप जुनी कात टाकतो, तोच खरा पुरुष समजला जातो.
यः संधारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षते। यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम्
जो आपला राग आवरतो, जो कठोर शब्द सहन करतो, आणि संकटातही मनाने खचत नाही, तोच खऱ्या अर्थाने समृद्धीचं पात्र असतो.
यो यजेदपरिश्रान्तो मासिमासि शतं समाः। न क्रुद्ध्येद्यश्च सर्वस्य तयोरक्रोधनोऽधिकः
जो माणूस थकवा न येता, महिन्यागणिक शंभर वर्षे यज्ञ करतो, आणि जो कधीच रागावत नाही, सर्वांशी मैत्री ठेवतो—त्यांच्यात राग न करणारा हा जास्त श्रेष्ठ आहे.
तस्मादक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधौ विगर्हितौ। क्रुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च
म्हणून राग न करणारा हा सर्वांत उत्तम आहे; इच्छा आणि राग हे निंदनीय आहेत. रागावलेल्या माणसाच्या दान, यज्ञ आणि तप यांना काहीच फळ मिळत नाही.
तस्मादक्रोधने यज्ञतपोदानफलं महत्। भवेदसंशयं भद्रे नेतरस्मिन्कदाचन
म्हणून, सखे, राग नसताना यज्ञ, तप आणि दान यांचे फळ मोठे मिळते; याबद्दल काहीच शंका नाही, आणि दुसऱ्या वेळी तसे कधीच होत नाही.
न यतिर्न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक्। क्रोधस्य यो वशं गच्छेत्तस्य लोकद्वयं न च
जो रागाच्या अधीन होतो, त्याला संन्यासी, तपस्वी, यज्ञ करणारा किंवा धर्मनिष्ठ असला तरी, दोन्ही लोकांचा लाभ मिळत नाही.
पुत्रो भृत्यः सुहृद्भ्राता भार्या धर्मश्च सत्यता। तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम्
रागी स्वभाव असलेल्या माणसाकडून मुलगा, नोकर, मित्र, भाऊ, पत्नी, धर्म आणि सत्यता—हे सर्व नक्कीच दूर जातात.
यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः। न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम्
जेव्हा मुले आणि मुली, ज्यांना समज नाही, ते वैर करतात, तेव्हा शहाण्याने त्यांचे अनुकरण करू नये; कारण त्यांना शक्ती आणि अशक्तता याचे ज्ञान नसते.
वेदाहं तात बालाऽपि धर्माणां यदिहान्तरम्। अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम्
बाबा, मी लहान असतानाही, या जगात धर्मांतील फरक ओळखते; राग आणि अती बोलणे, तसेच शक्ती आणि अशक्तता यातील भेद मला माहीत आहेत.
स्ववृत्तिमननुष्ठाय धर्ममुत्सृज्य तत्त्वतः।' शिष्यस्याशिष्यवृत्तेस्तु न क्षन्तव्यं बुभूषता
जो स्वतःचे वर्तन पाळत नाही, खरा धर्म सोडतो, आणि शिष्याला शोभेल असे वागणूक ठेवत नाही—असा माणूस सद्गुण मिळवू इच्छिणाऱ्याने सहन करू नये.
प्रेष्यः शिष्यः स्ववृत्तिं हि विसृज्य विफलं गतः।' तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते
नोकर किंवा शिष्य जर स्वतःचे योग्य वर्तन सोडून देतो, तर त्याचे आयुष्य निष्फळ होते; म्हणून वाईट वागणाऱ्या लोकांत मला राहणे आवडत नाही.
पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च। न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु
जे पुरुष वर्तनाने किंवा कुळाने दुसऱ्यांचा अपमान करतात, त्यांच्यात सद्गुणाची इच्छा असणाऱ्याने, वाईट बुद्धीच्या लोकांत कधीही राहू नये.
ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा। तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते
पण जे वर्तनाने किंवा कुळाने त्याला ओळखतात, अशा सज्जन लोकांत राहावे; असे राहणे हेच श्रेष्ठ मानले जाते.
सुयन्त्रितपरा नित्यं विहीनाश्च धनैर्वराः। दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनोपि च
जे नेहमी दुसऱ्यांच्या अधीन असतात, धनाने वंचित असतात, वाईट वागणूक आणि पापी कृत्ये करतात, तसेच धनवान असलेले चांडाळही—
नैव जात्या हि चण्डालाः स्वकर्मविहितैर्विना। धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः
फक्त जन्मामुळे कोणी चांडाळ होत नाही, तर स्वतःच्या वर्तनामुळेच तसे होते; जे धन, कुळ किंवा विद्या याला चिकटून राहतात, पण चांडाळासारखे वागतात.
अकारणाश्च द्वेष्यन्ति परिवादं वदन्ति ते। साधोस्तत्र न वासोस्ति पापिभिः पापतां व्रजेत्
जे कोणतीही कारण नसताना द्वेष करतात आणि निंदा करतात, अशा लोकांत सज्जन कधीही राहत नाहीत; कारण वाईटांच्या संगतीने माणूसही वाईट होतो.
सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सज्जति यो नरः। ध्रुवं रतिर्भवेत्तस्य तस्माद्द्वेषं न रोचयेत्
माणूस जिथे चांगल्या किंवा वाईट कर्मात आसक्त होतो, तिथेच त्याला आनंद मिळतो; म्हणून द्वेष वाढवू नये.
वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः। मम मथ्नाति हृदयमग्निकाम इवारणिम्
वृषपर्वनच्या मुलीने बोललेले कठोर शब्द माझ्या हृदयाला अग्नीने लाकूड जाळावे तसे वेदना देतात.
न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु। यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते
तीनही लोकांत, ज्याच्याकडे संपत्ती नाही, त्याने शत्रूच्या तेजस्वी संपत्तीची सेवा करणे याहून कठीण दुसरे काहीच नाही, असे मला वाटत नाही.
मरणं शोभनं तस्य इति विद्वज्जना विदुः। `अवमानमवाप्नोति शनैर्नीचसमागमात्
शहाणे लोक म्हणतात की, अशा माणसासाठी मरण हेच चांगले; कारण नीच लोकांच्या संगतीने तो हळूहळू अपमानास पात्र होतो.
अतिवादा वक्त्रतो निःसरन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि। परस्य वै मर्मसु ते पतन्ति तस्माद्धीरो नैव मुच्येत्परेषु
तोंडातून निघणारे कठोर शब्द ज्या माणसावर पडतात, त्याला रात्रंदिवस दुःख होतं. हे शब्द दुसऱ्याच्या जिव्हाळ्याच्या जागी घाव करतात. म्हणूनच शहाणे लोक असे शब्द दुसऱ्यांवर कधीच सोडत नाहीत.
निरोहेदायुधैश्छिन्नं संरोहेद्दग्धमाग्निना। वाक्क्षतं च न संरोहेदाशरीरं शरीरिणाम्
शस्त्राने झालेली जखम भरून येते, आगीत भाजल्याने झालेली जखमही भरते; पण शब्दांनी झालेली जखम जिवंत माणसाच्या अंगात कधीच भरून येत नाही.
संरोहित शरैर्विद्धं नवं परशुना हतम्। वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहेत वाक्क्षतम्
बाणांनी टोचलेली जखम भरते, कुऱ्हाडीने केलेली ताजी जखमही भरते; पण वाईट, कठोर शब्दांनी झालेली जखम मात्र कधीच भरत नाही.
ततः काव्यो भृगुश्रेष्ठः समन्युरुपगम्य ह। वृषपर्वाणमासीनमित्युवाचाविचारयन्
तेव्हा काव्य, भृगूंच्या श्रेष्ठांपैकी एक, रागाने भरून, विचारपूर्वक वृषपर्वाच्या जवळ गेला आणि त्याला म्हणाला.
नाधर्मश्चरितो राजन्सद्यः फलति गौरिव। शनैरावर्त्यमानो हि कर्तुर्मूलानि कृन्तति
राजा, अधर्म केलेला लगेच फळ देत नाही, जशी गाय लगेच दूध देत नाही; पण हळूहळू तो करणाऱ्याच्या मुळावर घाव करतो.
पुत्रेषु वा नप्तृषु वा न चेदात्मनि पश्यति। फलत्येव ध्रुवं पायं गुरुभुक्तमिवोदरे
पापाचं फळ जर मुलांमध्ये किंवा नातवंडांमध्ये दिसलं नाही, तर ते नक्कीच स्वतःमध्ये दिसतं—जसं गुरूने खाल्लेलं अन्न शेवटी पोटात फळतं.
अधीयानं हितं राजन्क्षमावन्तं जितेन्द्रियम्।' यदघातयथा विप्रं कचमाङ्गिरसं तदा। अपापशीलं धर्मज्ञं शुश्रूषुं मद्गृहे रतम्
राजा, अंगिरसांचा मुलगा कच हा ब्राह्मण, जो अभ्यासू, संयमी, शांत, निष्पाप, धर्म जाणणारा, सेवा करण्यास उत्सुक आणि माझ्या घरी रमणारा होता, त्याला का मारायला लावलं?
शर्मिष्ठया देवयानी क्रूरमुक्ता बहु प्रभो। विप्रकृत्य च संरम्भात्कूपे क्षिप्ता मनस्विनी
प्रभो, देवयानीला शर्मिष्ठेने अनेक कठोर शब्दांनी अपमान केला आणि रागाच्या भरात त्या उच्च मनाच्या मुलीला विहिरीत फेकून दिलं.