श्रुता मे शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च नित्यशः। कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु तिष्ठतः
‘माझ्या कानावर नेहमीच शंखांचे, भेरींचे आणि युद्धात उभ्या असलेल्या हत्तींचे आवाज पडले आहेत.’
नैवंविधाः शङ्खशब्दाः पुरा जातु मया श्रुताः। ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं नहीदृशम् । धनुषश्चापि घोषश्च श्रुतपूर्वो न मे क्वचित्
‘पण अशा प्रकारचे शंखाचे आवाज मी कधीच ऐकले नव्हते; अशा ध्वजाचे रूपही मी कधी पाहिले नव्हते, आणि अशा धनुष्याचा गजरही मी कुठेच ऐकला नाही.’
अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च। अमानुषाणां शब्देन भूतानां निस्वसेन च। रथनेमिप्रणादेन मनो कमे मुह्यते भृशम्
‘या शंखाच्या आवाजाने, धनुष्याच्या गजराने, अमानुष आवाजांनी, भुतांच्या उसास्यांनी आणि रथाच्या चाकांच्या गडगडाटाने माझे मन पूर्णपणे गोंधळले आहे.’
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव च। ध्वजेन पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे। गाण्डीवस्य च शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ
‘सर्व दिशांना गोंधळल्यासारखे वाटते, हृदय धडधडते; ध्वजामुळे सर्व दिशा झाकल्या गेल्यासारख्या भासतात आणि मला काहीच दिसत नाही. गांडीवाच्या आवाजाने माझे कान बहिरे झाले आहेत.’
पुनर्ध्वजं पुनः शङ्खं धनुश्चैव पुनः पुनः । स मूढचेता वैराटिरर्जुनं समुदैक्षत
पुन्हा पुन्हा तो ध्वज, शंख आणि धनुष्य यांच्याकडे पाहू लागला; वैराटराजाचे मन गोंधळले होते आणि तो अर्जुनाकडे पाहत राहिला.
स मुहूर्तं प्रयातं तु पार्थो वैराटिमब्रवीत्
थोडा वेळ गेला आणि मग पार्थाने उत्तराजवळ बोलायला सुरुवात केली.
स्थिरो भव महाबाहो संज्ञां चात्मानमानय। एकान्ते रथमास्थाय पद्भ्यां त्वमवपीड्य च। दृढं च रश्मीन्संयच्छ शङ्खं ध्मास्याम्यहं पुनः
हे महाबाहो, स्वतःला सावर आणि मनःशांती मिळव. रथ एकांत जागी ने, खाली उतर आणि लगाम घट्ट पकड. मी पुन्हा शंख फुंकतो.
एवमुक्त्वा महाबाहुः सव्यसाची परन्तपः। ततः शङ्खमुपाध्मासीद्दारयन्निव पर्वतान्। गुहा गिरीणां च तदा दिशः शैलांस्तथैव च
असं म्हणून, तो महान धनुर्धारी, शत्रूंचा संहार करणारा, डाव्या हाताचा वीर, शंख फुंकला. त्या आवाजाने पर्वत फाटावेत असं वाटलं, गुहा, डोंगर आणि सर्व दिशांना तो प्रतिध्वनित झाला.
ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्। उत्तरश्चापि संलीनो रथोपस्थ उपाविशत्। तं समाश्वासयामास पुनरेव धनञ्जयः
त्याने धनुष्याची प्रत्यंचा आणि तळव्याचा आवाज केला, त्यामुळे सर्व प्राणी गोंधळले. उत्तरा रथात लपून बसला. धनंजयाने त्याला पुन्हा धीर दिला.
तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च। गाण्डीवस्य च शब्देन पृथिवी समकम्पत
त्या शंखाचा आवाज, रथाच्या चाकांचा गडगडाट आणि गांडीवाचा टणाणा यामुळे पृथ्वी थरथरली.
भारद्वाजस्ततो द्रोणः सर्वशस्त्रभृतांवरः। राजानं चाह संप्रेक्ष्य दुर्योधनमरिंदमः
मग भारद्वाजपुत्र द्रोण, सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ, राजाला – म्हणजेच शत्रूंचा संहार करणारा दुर्योधन – पाहून म्हणाला,
यथा रथस्य निर्घोषो यथा शङ्ख उदीर्यते। कम्पते च यथा भूमिर्नैषोन्यः सव्यसाचिनः
रथाचा गडगडाट, शंखाचा आवाज, आणि पृथ्वीचा कंप – हे सगळं फक्त सव्यसाचीच करू शकतो, दुसरा कोणी नाही.
औत्पातिकमिदं राजन्निमित्तं भवतीह नः। न हि पश्यामि विजयं सैन्येऽस्माकं परन्तप
राजा, हे आपल्यासाठी अपशकुन आहे. आपल्या सैन्याला विजय मिळेल असं मला वाटत नाही.
शस्त्राणि न प्रकाशन्ते न प्रहृष्यन्ति वाहनाः । अग्नयश्च न भासन्ते सुसमिद्धा न शोभनाः
शस्त्रं तेजस्वी दिसत नाहीत, जनावरे उत्साही नाहीत, आणि अग्निही नीट पेटूनही तेजस्वी दिसत नाहीत.
प्रत्यादित्यं च नः सर्वे मृगा घोरा नदन्ति च। शकुनाश्चापसव्याश्च वेदयन्ति महाभयम्
सर्व भयंकर प्राणी सूर्याकडे पाहून डरकाळ्या फोडत आहेत, आणि आपल्या डाव्या बाजूला पक्षी मोठा अनर्थ सूचित करत आहेत.
गोमायुरेष सैन्यानां रुदन्मध्येन धावति। चाषा नदन्ति चाकाशे वेदयन्तो महद्भयम्
एक कोल्हा सैन्यातून ओरडत धावत आहे, आणि आकाशात कावळे ओरडत आहेत – हे मोठ्या संकटाचं लक्षण आहे.
भवतां चैव रोमाणि प्रहृष्टानीव लक्षये
तुमच्याही अंगावर रोमांच उभे राहिले आहेत, असं मला दिसतं.
अनुष्णाङ्गाश्च संस्विन्ना जृम्भन्ते चाप्यभीक्ष्णशः । विष्कम्भन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः । सदा मूत्रं पुरीषं च उत्सृजन्ति पुनः पुनः
सर्वांचे अंग गरम आणि घामेजलेले आहेत, वारंवार जांभया येतात; हत्ती डगमगतात, घोड्यांच्या डोळ्यात पाणी येतं, आणि ते वारंवार लघवी-मळ सोडतात.
लोहितार्द्रा च पृथिवी दिशः सर्वाः प्रधूमिताः । न च सूर्यः प्रतपति महद्वेदयते भयम्
पृथ्वी रक्ताने ओलावली आहे, सर्व दिशा धुरकट आहेत, आणि सूर्यही तेजस्वी नाही – हे मोठ्या भीतीचं लक्षण आहे.
हस्तिनश्चापि वित्रस्ता योधाश्चापि वितत्रसुः । पराभूता च वः सेना न कश्चिद्योद्भुमिच्छति
हत्ती घाबरले आहेत, सैनिकही घाबरले आहेत; तुमचं सैन्य पळून गेलं आहे, आणि कोणीही पुढे जायला तयार नाही.
विषण्णमुखभूयिष्ठाः सर्वे योधा विचेतसः । दिशं ते दक्षिणां सर्वे विप्रेक्षन्ते पुनः पुनः
बहुतेक सैनिकांची तोंडं उतरली आहेत, ते गोंधळलेले आहेत; सगळे वारंवार दक्षिण दिशेकडे पाहत आहेत.
मृगाश्च पक्षिणश्चैव सव्यमेव पतन्ति नः। वादित्रोद्धृष्टघोषाश्च न च गाढं स्वनन्ति च। ध्वजाग्रेषु निलीयन्ते वायसास्तन्न शोभनम्
प्राणी आणि पक्षी फक्त आपल्या डाव्या बाजूला उडत आहेत; वाद्यांचा आवाज कमकुवत आहे, आणि कावळे ध्वजांच्या टोकावर बसले आहेत – हे शुभ नाही.
यथा मेघस्य निनदो गम्भीरस्तूर्णमायतः। श्रूयते रथनिर्घोषो नायमन्यो धनञ्जयात्
जसा ढगांचा गडगडाट खोल आणि वेगवान असतो, तसा रथाचा आवाज ऐकू येतो – हा आवाज धनंजयाशिवाय दुसऱ्या कोणाकडूनही होऊ शकत नाही.
अश्वानां स्वनतां शब्दो वहतां पाकशासनिम् । वानरस्य रथे दिव्यो निस्वनः श्रूयते महान्
घोड्यांचा हिणहिणाट, रथाच्या चाकांचा आवाज, आणि ध्वजावरील वानराचा मोठा गजर – हे सगळं ऐकू येत आहे.
शङ्खशब्देन पार्थस्य कर्णौ मे बधिरीकृतौ । सर्वसैन्यं च वित्रस्तं नायमन्यो धनञ्जयात्
पार्थाच्या शंखाच्या आवाजाने माझे कान बहिरे झाले; आणि सगळं सैन्य घाबरून गेलंय, कारण धनंजयाशिवाय हे कुणीच करू शकत नाही.
राजानमग्रतः कृत्वा दुर्योधनमरिन्दमम्। गाः प्रस्थाप्य च तिष्ठामो व्यूढानीकाः प्रहारिणः । प्रविभज्य त्रिधा सेनां समुच्छ्रित्य ध्वजानपि
राजा दुर्योधनाला पुढे ठेवू, गायी पुढे पाठवू आणि आपण सर्व लढाईसाठी तयार उभे राहू. सैन्य तीन भागांत विभागू आणि आपले ध्वज उंचावू.
शितैर्बाणैः प्रताप्येमां चमूमेष धनञ्जयः। मूर्ध्नि सर्वनरेन्द्राणां वामपादं करिष्यति
धनंजय आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी हे सैन्य जाळून टाकेल आणि सर्व राजांच्या डोक्यावर आपला डावा पाय ठेवेल.
न ह्येष शक्यो बीभत्सुर्जेतुं देवासुरैरपि । दिक्षु गुल्मा निवेश्यन्तां यत्ता योत्स्यामहेऽर्जुन
बिभत्सूला तर देव-दानवही जिंकू शकत नाहीत; म्हणून सर्व दिशांना सैन्य उभं करू आणि अर्जुनाशी लढायला तयार राहू.
ततो दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत्। द्रोणं च रथिशार्दूलं कृपं च सुमहाबलम्
मग युद्धात राजा दुर्योधनाने भीष्म, रथींचा वाघ द्रोण आणि बलवान कृप यांना सांगितले.
उक्तोऽयमर्थ आचार्य मया कर्णेन चासकृत्। पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तद्ब्रुवन्
हे आचार्य, हा विषय मी आणि कर्णाने तुम्हाला अनेकदा सांगितला आहे; पण मला ते पुन्हा सांगावंसं वाटतं, कारण ते सांगून मला समाधान मिळत नाही.