आरक्तनिम्ननयनं ह्रस्वस्थूलशिरोधरम्। अतिश्लिष्टोदरोरस्कं तिर्यगाननशोभितम्
त्याच्या डोळ्यांत लालसरपणा आणि खोलपणा होता, डोके व मान आखूड आणि जाड होती, पोट व छाती एकमेकांना घट्ट लागलेली होती, आणि चेहरा रुंद व उठावदार दिसत होता.
यावत्स्वशक्तिसामग्र्यं त्रैलोक्यं क्षोभयन्निव । मरुद्भिर्दशभिश्चैव प्राध्मापयदरिंदमः ]
आपली सर्व शक्ती एकवटून, जणू काही तीनही लोकांना हादरवत आहे असे वाटावे, आणि दहा वाऱ्यांसह, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या अर्जुनाने त्या शंखात जोरात फुंकले.
शङ्खशब्दोस्य सोत्यर्थं श्रूयते कालमेघवत्
त्याच्या शंखाचा आवाज गडगडणाऱ्या काळ्या मेघासारखा खोल आणि भीषण ऐकू येत होता.
तस्य शङ्खस्य शब्देन धनुपो निस्वनेन च। वानरस्य निनादेन रथनेमिस्वनेन च। जङ्गमस्य भयं घोरमकरोत्पाकशासनिः
त्या शंखाचा आवाज, धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा गडगडाट, वानराचा गजर आणि रथाच्या चाकांचा गडगडाट — या सर्वांनी पाका-पुत्राने सर्व सजीवांमध्ये भीती निर्माण केली.
शङ्खशब्देन पार्थस्य मुखेनाश्वाः पतन्क्षितौ । उत्तरश्चापि संत्रस्थो रथोपस्थ उपाविशत्
पार्थाच्या ओठांवरून निघालेल्या शंखाच्या आवाजाने घोडे खाली कोसळले आणि उत्तरा घाबरून रथात बसून राहिला.
अथाश्वान्रश्मिभिः पार्थः समुद्यम्य परंतपः । अभ्राजत रथोपस्थे भानुर्मेराविवोत्तरे
मग शत्रूंचा नाश करणाऱ्या पार्थाने घोड्यांचे लगाम उचलले आणि रथात तो उत्तरेकडील मेरूवरील सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसू लागला.
शङ्खघोषेण वित्रस्तं ज्याघातेन च मूर्छितम् । उत्तरं संपरिष्वज्य समाश्वासयदर्जुनः
शंखाच्या गजराने घाबरलेल्या आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या आवाजाने गोंधळलेल्या उत्तऱ्याला अर्जुनाने मिठीत घेतले आणि त्याला धीर दिला.
मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोसि परन्तप । कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि
‘राजपुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू क्षत्रिय आहेस, शत्रूंचा नाश करणारा आहेस, मग पुरुषसिंहा, शत्रूंच्या मध्ये असताना तू असा कसा घाबरतोस?’
श्रुतास्ते शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च सर्वशः । कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु नित्यशः
‘तुला शंखांचे आणि भेरींचे आवाज नेहमीच ऐकू येतात, तसेच युद्धात उभ्या असलेल्या हत्तींचे गजरही ऐकले आहेत.’
स त्वं कथमिवानेन शङ्खशब्देन भीषितः । विपण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा
‘मग या शंखाच्या आवाजाने तू असा कसा घाबरलास? तू अगदी सामान्य माणसासारखा गोंधळलेला आणि घाबरलेला दिसतोस.’
श्रुता मे शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च नित्यशः। कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु तिष्ठतः
‘माझ्या कानावर नेहमीच शंखांचे, भेरींचे आणि युद्धात उभ्या असलेल्या हत्तींचे आवाज पडले आहेत.’
नैवंविधाः शङ्खशब्दाः पुरा जातु मया श्रुताः। ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं नहीदृशम् । धनुषश्चापि घोषश्च श्रुतपूर्वो न मे क्वचित्
‘पण अशा प्रकारचे शंखाचे आवाज मी कधीच ऐकले नव्हते; अशा ध्वजाचे रूपही मी कधी पाहिले नव्हते, आणि अशा धनुष्याचा गजरही मी कुठेच ऐकला नाही.’
अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च। अमानुषाणां शब्देन भूतानां निस्वसेन च। रथनेमिप्रणादेन मनो कमे मुह्यते भृशम्
‘या शंखाच्या आवाजाने, धनुष्याच्या गजराने, अमानुष आवाजांनी, भुतांच्या उसास्यांनी आणि रथाच्या चाकांच्या गडगडाटाने माझे मन पूर्णपणे गोंधळले आहे.’
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव च। ध्वजेन पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे। गाण्डीवस्य च शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ
‘सर्व दिशांना गोंधळल्यासारखे वाटते, हृदय धडधडते; ध्वजामुळे सर्व दिशा झाकल्या गेल्यासारख्या भासतात आणि मला काहीच दिसत नाही. गांडीवाच्या आवाजाने माझे कान बहिरे झाले आहेत.’
पुनर्ध्वजं पुनः शङ्खं धनुश्चैव पुनः पुनः । स मूढचेता वैराटिरर्जुनं समुदैक्षत
पुन्हा पुन्हा तो ध्वज, शंख आणि धनुष्य यांच्याकडे पाहू लागला; वैराटराजाचे मन गोंधळले होते आणि तो अर्जुनाकडे पाहत राहिला.
स मुहूर्तं प्रयातं तु पार्थो वैराटिमब्रवीत्
थोडा वेळ गेला आणि मग पार्थाने उत्तराजवळ बोलायला सुरुवात केली.
स्थिरो भव महाबाहो संज्ञां चात्मानमानय। एकान्ते रथमास्थाय पद्भ्यां त्वमवपीड्य च। दृढं च रश्मीन्संयच्छ शङ्खं ध्मास्याम्यहं पुनः
हे महाबाहो, स्वतःला सावर आणि मनःशांती मिळव. रथ एकांत जागी ने, खाली उतर आणि लगाम घट्ट पकड. मी पुन्हा शंख फुंकतो.
एवमुक्त्वा महाबाहुः सव्यसाची परन्तपः। ततः शङ्खमुपाध्मासीद्दारयन्निव पर्वतान्। गुहा गिरीणां च तदा दिशः शैलांस्तथैव च
असं म्हणून, तो महान धनुर्धारी, शत्रूंचा संहार करणारा, डाव्या हाताचा वीर, शंख फुंकला. त्या आवाजाने पर्वत फाटावेत असं वाटलं, गुहा, डोंगर आणि सर्व दिशांना तो प्रतिध्वनित झाला.
ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्। उत्तरश्चापि संलीनो रथोपस्थ उपाविशत्। तं समाश्वासयामास पुनरेव धनञ्जयः
त्याने धनुष्याची प्रत्यंचा आणि तळव्याचा आवाज केला, त्यामुळे सर्व प्राणी गोंधळले. उत्तरा रथात लपून बसला. धनंजयाने त्याला पुन्हा धीर दिला.
तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च। गाण्डीवस्य च शब्देन पृथिवी समकम्पत
त्या शंखाचा आवाज, रथाच्या चाकांचा गडगडाट आणि गांडीवाचा टणाणा यामुळे पृथ्वी थरथरली.
भारद्वाजस्ततो द्रोणः सर्वशस्त्रभृतांवरः। राजानं चाह संप्रेक्ष्य दुर्योधनमरिंदमः
मग भारद्वाजपुत्र द्रोण, सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ, राजाला – म्हणजेच शत्रूंचा संहार करणारा दुर्योधन – पाहून म्हणाला,
यथा रथस्य निर्घोषो यथा शङ्ख उदीर्यते। कम्पते च यथा भूमिर्नैषोन्यः सव्यसाचिनः
रथाचा गडगडाट, शंखाचा आवाज, आणि पृथ्वीचा कंप – हे सगळं फक्त सव्यसाचीच करू शकतो, दुसरा कोणी नाही.
औत्पातिकमिदं राजन्निमित्तं भवतीह नः। न हि पश्यामि विजयं सैन्येऽस्माकं परन्तप
राजा, हे आपल्यासाठी अपशकुन आहे. आपल्या सैन्याला विजय मिळेल असं मला वाटत नाही.
शस्त्राणि न प्रकाशन्ते न प्रहृष्यन्ति वाहनाः । अग्नयश्च न भासन्ते सुसमिद्धा न शोभनाः
शस्त्रं तेजस्वी दिसत नाहीत, जनावरे उत्साही नाहीत, आणि अग्निही नीट पेटूनही तेजस्वी दिसत नाहीत.
प्रत्यादित्यं च नः सर्वे मृगा घोरा नदन्ति च। शकुनाश्चापसव्याश्च वेदयन्ति महाभयम्
सर्व भयंकर प्राणी सूर्याकडे पाहून डरकाळ्या फोडत आहेत, आणि आपल्या डाव्या बाजूला पक्षी मोठा अनर्थ सूचित करत आहेत.
गोमायुरेष सैन्यानां रुदन्मध्येन धावति। चाषा नदन्ति चाकाशे वेदयन्तो महद्भयम्
एक कोल्हा सैन्यातून ओरडत धावत आहे, आणि आकाशात कावळे ओरडत आहेत – हे मोठ्या संकटाचं लक्षण आहे.
भवतां चैव रोमाणि प्रहृष्टानीव लक्षये
तुमच्याही अंगावर रोमांच उभे राहिले आहेत, असं मला दिसतं.
अनुष्णाङ्गाश्च संस्विन्ना जृम्भन्ते चाप्यभीक्ष्णशः । विष्कम्भन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः । सदा मूत्रं पुरीषं च उत्सृजन्ति पुनः पुनः
सर्वांचे अंग गरम आणि घामेजलेले आहेत, वारंवार जांभया येतात; हत्ती डगमगतात, घोड्यांच्या डोळ्यात पाणी येतं, आणि ते वारंवार लघवी-मळ सोडतात.
लोहितार्द्रा च पृथिवी दिशः सर्वाः प्रधूमिताः । न च सूर्यः प्रतपति महद्वेदयते भयम्
पृथ्वी रक्ताने ओलावली आहे, सर्व दिशा धुरकट आहेत, आणि सूर्यही तेजस्वी नाही – हे मोठ्या भीतीचं लक्षण आहे.
हस्तिनश्चापि वित्रस्ता योधाश्चापि वितत्रसुः । पराभूता च वः सेना न कश्चिद्योद्भुमिच्छति
हत्ती घाबरले आहेत, सैनिकही घाबरले आहेत; तुमचं सैन्य पळून गेलं आहे, आणि कोणीही पुढे जायला तयार नाही.