उपजीव्य गुरुं द्रोणं शुक्रं वैश्रवणं यमम्। वरुणं पावकं चैव कृपं कृष्णं च माधवम् । पिनाकपाणिनं चैव कथमेतान्न योधये
द्रोण, शुक्र, कुबेर, यम, वरुण, अग्नि, कृपाचार्य, कृष्ण आणि शंकर — या सर्वांकडून शिक्षण घेतल्यावर, मी या वीरांशी युद्ध का करू नये?
रथं वाहय मे शीघ्रं व्येतु ते मानसो ज्वरः
माझा रथ लवकर हाक, तुझ्या मनातील चिंता दूर होऊ दे.
उत्तरं सांरथिं कृत्वा शमीं कृत्वा प्रदक्षिणम्। आयुधं सर्वमादाय ततः प्रायाद्धनञ्जयः
उत्तराला सारथी करून, शमी वृक्षाची प्रदक्षिणा केली आणि सर्व शस्त्रे घेऊन धनंजय पुढे निघाला.
ध्वजं च सिंहं मात्स्यस्य भ्रातॄणामायुधानि च। प्रणिधाय शमीमध्ये प्रयातुमुपचक्रमे
मात्स्य राजाच्या सिंहध्वजासह आणि भावांची शस्त्रे शमीच्या झाडामध्ये ठेवून, तो निघण्यास सज्ज झाला.
ततः काञ्चनलाङ्गूलं ध्वजं वानरलक्षणम् । दिव्यं मायामयं युक्तं विहितं विश्वकर्मणा । मनसा चिन्तयामास प्रसादं पावकस्य च
मग त्याने सोन्याच्या शेपटीचा, वानरचिन्ह असलेला, विश्वकर्म्याने केलेला अद्भुत आणि मायावी ध्वज व अग्नीच्या कृपेचा विचार केला.
स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ध्वजे भूतान्ययोजयत्। रथे वानरमुच्छ्रित्य गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः
अग्नीने त्याचा विचार ओळखून, त्या ध्वजात सर्व भूतांना सामावून घेतले. अर्जुनाने रथावर वानरध्वज उभारला आणि गांडीव धनुष्य ताणले.
सपताकं विचित्राङ्गं सोपासङ्गं महाबलम्। खात्पपात रथे तूर्णं दिव्यरूपं मनोरमम्
तो रंगीबेरंगी, विविध अलंकारांनी सजलेला, बलवान आणि सुंदर दिव्य ध्वज, झेंड्याचा दंड आणि सर्व सजावट घेऊन, झपाट्याने रथावर उतरला.
रथमास्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः श्वेतवाहनः। बद्धासिः सतलत्राणः प्रगृहीतशरासनः । ततः प्रायादुदीचीं स कपिप्रवरकेतनः
कुंतीपुत्र, श्वेत घोड्यांचा रथ, तलवार कमरेला, कवच घातलेले, धनुष्य हातात घेऊन, वानरध्वज घेऊन उत्तर दिशेला निघाला.
सैन्याभ्याशं स संप्राप्य गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम् । स्वनवन्तं महाशब्दं देवदत्तं धनञ्जयः । शशाङ्करूपं बीभत्सुः प्राध्मापयदरिंदमः
धनंजय सैन्याजवळ गेला आणि त्याने आपला उत्तम शंख, देवदत्त, उचलला. तो मोठ्या आवाजात घुमणारा होता. शत्रूंचा नाश करणारा बिभत्सू, चंद्रासारखा तेजस्वी, त्या शंखात फुंकला.
[ शशाङ्ककुन्दधवलं मुखे निक्षिप्य वासविः । उच्छ्वसद्गण्डयुगलं सिराल्याचितफालकम्
वासवीने चंद्रासारखा, कुंदासारखा शुभ्र शंख ओठांवर धरला. त्याच्या गालांमध्ये श्वास घेतल्याने फुगवटा आला होता आणि कपाळावर शिरा स्पष्ट दिसत होत्या.
आरक्तनिम्ननयनं ह्रस्वस्थूलशिरोधरम्। अतिश्लिष्टोदरोरस्कं तिर्यगाननशोभितम्
त्याच्या डोळ्यांत लालसरपणा आणि खोलपणा होता, डोके व मान आखूड आणि जाड होती, पोट व छाती एकमेकांना घट्ट लागलेली होती, आणि चेहरा रुंद व उठावदार दिसत होता.
यावत्स्वशक्तिसामग्र्यं त्रैलोक्यं क्षोभयन्निव । मरुद्भिर्दशभिश्चैव प्राध्मापयदरिंदमः ]
आपली सर्व शक्ती एकवटून, जणू काही तीनही लोकांना हादरवत आहे असे वाटावे, आणि दहा वाऱ्यांसह, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या अर्जुनाने त्या शंखात जोरात फुंकले.
शङ्खशब्दोस्य सोत्यर्थं श्रूयते कालमेघवत्
त्याच्या शंखाचा आवाज गडगडणाऱ्या काळ्या मेघासारखा खोल आणि भीषण ऐकू येत होता.
तस्य शङ्खस्य शब्देन धनुपो निस्वनेन च। वानरस्य निनादेन रथनेमिस्वनेन च। जङ्गमस्य भयं घोरमकरोत्पाकशासनिः
त्या शंखाचा आवाज, धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा गडगडाट, वानराचा गजर आणि रथाच्या चाकांचा गडगडाट — या सर्वांनी पाका-पुत्राने सर्व सजीवांमध्ये भीती निर्माण केली.
शङ्खशब्देन पार्थस्य मुखेनाश्वाः पतन्क्षितौ । उत्तरश्चापि संत्रस्थो रथोपस्थ उपाविशत्
पार्थाच्या ओठांवरून निघालेल्या शंखाच्या आवाजाने घोडे खाली कोसळले आणि उत्तरा घाबरून रथात बसून राहिला.
अथाश्वान्रश्मिभिः पार्थः समुद्यम्य परंतपः । अभ्राजत रथोपस्थे भानुर्मेराविवोत्तरे
मग शत्रूंचा नाश करणाऱ्या पार्थाने घोड्यांचे लगाम उचलले आणि रथात तो उत्तरेकडील मेरूवरील सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसू लागला.
शङ्खघोषेण वित्रस्तं ज्याघातेन च मूर्छितम् । उत्तरं संपरिष्वज्य समाश्वासयदर्जुनः
शंखाच्या गजराने घाबरलेल्या आणि धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या आवाजाने गोंधळलेल्या उत्तऱ्याला अर्जुनाने मिठीत घेतले आणि त्याला धीर दिला.
मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोसि परन्तप । कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि
‘राजपुत्रांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू क्षत्रिय आहेस, शत्रूंचा नाश करणारा आहेस, मग पुरुषसिंहा, शत्रूंच्या मध्ये असताना तू असा कसा घाबरतोस?’
श्रुतास्ते शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च सर्वशः । कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु नित्यशः
‘तुला शंखांचे आणि भेरींचे आवाज नेहमीच ऐकू येतात, तसेच युद्धात उभ्या असलेल्या हत्तींचे गजरही ऐकले आहेत.’
स त्वं कथमिवानेन शङ्खशब्देन भीषितः । विपण्णरूपो वित्रस्तः पुरुषः प्राकृतो यथा
‘मग या शंखाच्या आवाजाने तू असा कसा घाबरलास? तू अगदी सामान्य माणसासारखा गोंधळलेला आणि घाबरलेला दिसतोस.’
श्रुता मे शङ्खशब्दाश्च भेरीशब्दाश्च नित्यशः। कुञ्जराणां च निनदा व्यूढानीकेषु तिष्ठतः
‘माझ्या कानावर नेहमीच शंखांचे, भेरींचे आणि युद्धात उभ्या असलेल्या हत्तींचे आवाज पडले आहेत.’
नैवंविधाः शङ्खशब्दाः पुरा जातु मया श्रुताः। ध्वजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं नहीदृशम् । धनुषश्चापि घोषश्च श्रुतपूर्वो न मे क्वचित्
‘पण अशा प्रकारचे शंखाचे आवाज मी कधीच ऐकले नव्हते; अशा ध्वजाचे रूपही मी कधी पाहिले नव्हते, आणि अशा धनुष्याचा गजरही मी कुठेच ऐकला नाही.’
अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषो निस्वनेन च। अमानुषाणां शब्देन भूतानां निस्वसेन च। रथनेमिप्रणादेन मनो कमे मुह्यते भृशम्
‘या शंखाच्या आवाजाने, धनुष्याच्या गजराने, अमानुष आवाजांनी, भुतांच्या उसास्यांनी आणि रथाच्या चाकांच्या गडगडाटाने माझे मन पूर्णपणे गोंधळले आहे.’
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा हृदयं व्यथतीव च। ध्वजेन पिहिताः सर्वा दिशो न प्रतिभान्ति मे। गाण्डीवस्य च शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ
‘सर्व दिशांना गोंधळल्यासारखे वाटते, हृदय धडधडते; ध्वजामुळे सर्व दिशा झाकल्या गेल्यासारख्या भासतात आणि मला काहीच दिसत नाही. गांडीवाच्या आवाजाने माझे कान बहिरे झाले आहेत.’
पुनर्ध्वजं पुनः शङ्खं धनुश्चैव पुनः पुनः । स मूढचेता वैराटिरर्जुनं समुदैक्षत
पुन्हा पुन्हा तो ध्वज, शंख आणि धनुष्य यांच्याकडे पाहू लागला; वैराटराजाचे मन गोंधळले होते आणि तो अर्जुनाकडे पाहत राहिला.
स मुहूर्तं प्रयातं तु पार्थो वैराटिमब्रवीत्
थोडा वेळ गेला आणि मग पार्थाने उत्तराजवळ बोलायला सुरुवात केली.
स्थिरो भव महाबाहो संज्ञां चात्मानमानय। एकान्ते रथमास्थाय पद्भ्यां त्वमवपीड्य च। दृढं च रश्मीन्संयच्छ शङ्खं ध्मास्याम्यहं पुनः
हे महाबाहो, स्वतःला सावर आणि मनःशांती मिळव. रथ एकांत जागी ने, खाली उतर आणि लगाम घट्ट पकड. मी पुन्हा शंख फुंकतो.
एवमुक्त्वा महाबाहुः सव्यसाची परन्तपः। ततः शङ्खमुपाध्मासीद्दारयन्निव पर्वतान्। गुहा गिरीणां च तदा दिशः शैलांस्तथैव च
असं म्हणून, तो महान धनुर्धारी, शत्रूंचा संहार करणारा, डाव्या हाताचा वीर, शंख फुंकला. त्या आवाजाने पर्वत फाटावेत असं वाटलं, गुहा, डोंगर आणि सर्व दिशांना तो प्रतिध्वनित झाला.
ज्याघोषं तलघोषं च कृत्वा भूतान्यमोहयत्। उत्तरश्चापि संलीनो रथोपस्थ उपाविशत्। तं समाश्वासयामास पुनरेव धनञ्जयः
त्याने धनुष्याची प्रत्यंचा आणि तळव्याचा आवाज केला, त्यामुळे सर्व प्राणी गोंधळले. उत्तरा रथात लपून बसला. धनंजयाने त्याला पुन्हा धीर दिला.
तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमिस्वनेन च। गाण्डीवस्य च शब्देन पृथिवी समकम्पत
त्या शंखाचा आवाज, रथाच्या चाकांचा गडगडाट आणि गांडीवाचा टणाणा यामुळे पृथ्वी थरथरली.