दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना। आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानीं वने हताम्
काव्यांना पाहून, घाबरलेल्या मनाने तिने सांगितले, 'माझ्या मालकीण देवयानीला जंगलात अपाय झाला आहे, हे ज्ञानी.'
शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः। श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम्
‘शर्मिष्ठेने, वृषपर्वाचा मुलगी, हे महाभागा, हे केलं आहे.’ हे ऐकून की त्याच्या मुलीला तिथे शर्मिष्ठेने त्रास दिला—
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने। दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने
काव्य, दुःखाने आणि घाईने, आपल्या मुलीचा शोध घेत जंगलात गेला; आणि तिथे देवयानीला पाहिलं—
बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्। आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः
मुलीला दोन्ही हातांनी मिठी मारून, दुःखी होऊन तो म्हणाला, 'सर्व लोकांना सुखदुःख त्यांच्या स्वतःच्या कर्मामुळेच मिळतं.'
मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता
‘माझ्या मते, तू काहीतरी चुकीचं केलं असावंस, म्हणूनच तुला हा परिणाम भोगावा लागला.’
शर्मिष्ठया यदुक्ताऽस्मि दुहित्रा वृषपर्वणः।। सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः
‘शर्मिष्ठा, वृषपर्वाची मुलगी, तिने मला जे सांगितलं ते खरंच आहे; तिने बरोबरच बोललं—तू दैत्यांमध्ये गाणारा आहेस.’
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी। वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्
अशी तिखट आणि कठोर शब्दांनी, रागाने डोळे लाल करून, वृषपर्वाचा कन्या शर्मिष्ठा माझ्याशी बोलली.
स्तुवतो दुहिता नित्यं याचतः प्रतिगृह्णतः। अहं तु स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः
मी नेहमी तिची स्तुती करत होते, विनंती करत होते, आणि ती जे काही देई ते स्वीकारत होते; पण मी स्तुती केली, दिलं, तरी तिने स्वीकारलं नाही, असं ती म्हणाली.
इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः। क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः
वृषपर्वाची कन्या शर्मिष्ठा, रागाने डोळे लाल करून, गर्वाने भरून, पुन्हा पुन्हा मला हेच बोलत होती.
यद्यह स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः। प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया
बाबा, जर मी तिची स्तुती करत, आणि ती स्वीकारत असे, तर मी शर्मिष्ठेला शांत केलं असतं; असं माझ्या मैत्रिणीने मला सांगितलं.
उक्ताप्येवं भृशं मां सा निगृह्य विजने वने। कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्य गृहमागमत्
अशी बोलली तरी, तिने मला एकांत वनात पकडून, विहिरीत फेकून दिलं आणि मग घरी परत गेली.
स्तुवतो दुहिता न त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः। अस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि
तू ती कन्या नाहीस जी नेहमी स्तुती करते किंवा विनंती केल्यावर स्वीकारते; तू देवयानीचीच कन्या आहेस, स्तुती मिळवणारी नाहीस.
वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः। अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम
हे वृषपर्व, शक्र आणि राजा नहुष यांना माहीत आहे; माझं बळ हे अगम्य, द्वंद्वहीन आणि दैवी आहे.
जानामि जीविनीं विद्यां लोकेस्मिञ्शाश्वतीं ध्रुवम्। मृतः संजीवते जन्तुर्यया कमललोचने
मला जगण्याचं गुपित माहीत आहे, जे या जगात शाश्वत आणि निश्चित आहे; ज्यामुळे, कमलासारख्या डोळ्यांची, मरण पावलेला जीव पुन्हा जिवंत होतो.
कत्थनं स्वगुणानां च कृत्वा तप्यति सज्जनः। ततो वक्तुमशक्तोऽस्मित्वं मे जानासि यद्बलम्
आपल्या गुणांची बढाई केल्यावर सज्जन माणूस मनात खंत करतो; म्हणून मी बोलू शकत नाही, जरी तुला माझं बळ माहीत आहे.
तसमादुत्तिष्ठ गच्छामः स्वगृहं कुलनन्दिनि। क्षमां कृत्वा विशालाक्षि क्षमासारा हि साधवः
म्हणून, उठ, आपण घरी जाऊ या, कुलाचा आनंद; मोठ्या डोळ्यांची, क्षमा कर, कारण क्षमाच सज्जनांचा खरा आधार आहे.
यच्च किंचित्सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि। तस्याहमीश्वरो नित्यं तुष्टेनोक्तः स्वयंभुवा
जगात जे काही आहे, पृथ्वीवर किंवा आकाशात, त्याचा मी नेहमीच स्वामी आहे, असं स्वयंभूने प्रसन्न होऊन सांगितलं आहे.
अहं जलं विमुञ्चामि प्रजानां हितकाम्यया। पुष्णाम्यौषधयः सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते
मी प्राण्यांच्या भल्यासाठी पाणी सोडतो आणि सर्व औषधींचं पालन करतो—हे मी तुला खरं सांगतो.
एवं विषादमापन्नां मन्युना संप्रपीडिताम्। वचनैर्मधुरैः श्लक्ष्णैः सान्त्वयामास तां पिता
ती खूप दुःखी आणि रागाने भरली असताना, तिच्या वडिलांनी गोड आणि मृदू शब्दांनी तिचं सांत्वन केलं.
यः परेषां नरो नित्यमतिवादांस्तितिक्षते। देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्
देवयानी, जो माणूस नेहमी दुसऱ्यांचे कठोर शब्द सहन करतो, त्याने हे सारं जिंकलेलं असतं, हे जाण.
यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति इयं यथा। स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते
जो आपल्यात उठलेला राग आवरतो, जसा तिने केला, त्याला ज्ञानी लोक खरा सारथी म्हणतात—फक्त लगाम धरतो तो नाही.
यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति। देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम्
जो आपल्यात उठलेला राग शांततेने दूर करतो, देवयानी, त्याने हे सारं जिंकलं आहे, हे जाण.
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति। यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते
जो माणूस राग क्षमेनं दूर करतो, जसा साप जुनी कात टाकतो, तोच खरा पुरुष समजला जातो.
यः संधारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षते। यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम्
जो आपला राग आवरतो, जो कठोर शब्द सहन करतो, आणि संकटातही मनाने खचत नाही, तोच खऱ्या अर्थाने समृद्धीचं पात्र असतो.
यो यजेदपरिश्रान्तो मासिमासि शतं समाः। न क्रुद्ध्येद्यश्च सर्वस्य तयोरक्रोधनोऽधिकः
जो माणूस थकवा न येता, महिन्यागणिक शंभर वर्षे यज्ञ करतो, आणि जो कधीच रागावत नाही, सर्वांशी मैत्री ठेवतो—त्यांच्यात राग न करणारा हा जास्त श्रेष्ठ आहे.
तस्मादक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधौ विगर्हितौ। क्रुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च
म्हणून राग न करणारा हा सर्वांत उत्तम आहे; इच्छा आणि राग हे निंदनीय आहेत. रागावलेल्या माणसाच्या दान, यज्ञ आणि तप यांना काहीच फळ मिळत नाही.
तस्मादक्रोधने यज्ञतपोदानफलं महत्। भवेदसंशयं भद्रे नेतरस्मिन्कदाचन
म्हणून, सखे, राग नसताना यज्ञ, तप आणि दान यांचे फळ मोठे मिळते; याबद्दल काहीच शंका नाही, आणि दुसऱ्या वेळी तसे कधीच होत नाही.
न यतिर्न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक्। क्रोधस्य यो वशं गच्छेत्तस्य लोकद्वयं न च
जो रागाच्या अधीन होतो, त्याला संन्यासी, तपस्वी, यज्ञ करणारा किंवा धर्मनिष्ठ असला तरी, दोन्ही लोकांचा लाभ मिळत नाही.
पुत्रो भृत्यः सुहृद्भ्राता भार्या धर्मश्च सत्यता। तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम्
रागी स्वभाव असलेल्या माणसाकडून मुलगा, नोकर, मित्र, भाऊ, पत्नी, धर्म आणि सत्यता—हे सर्व नक्कीच दूर जातात.
यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः। न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम्
जेव्हा मुले आणि मुली, ज्यांना समज नाही, ते वैर करतात, तेव्हा शहाण्याने त्यांचे अनुकरण करू नये; कारण त्यांना शक्ती आणि अशक्तता याचे ज्ञान नसते.