इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक्पृथक्। न च व्यवसितुं वीरा अर्जुनं शक्नुवन्ति ते ।। 48
अशा प्रकारे सर्व कौरव वेगवेगळे चर्चा करत होते, पण अर्जुन आहे की नाही हे त्यांना ठरवता येईना.
दुर्योधन उवाचेदं सैनिकान्रथसत्तमान् । अर्जुनो वासुदेवो वा रामः प्रद्युम्न एव वा। ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्नुयुः ।। 49
दुर्योधनाने सैनिकांना आणि श्रेष्ठ रथींच्या समोर सांगितले, 'तो अर्जुन असो, वासुदेव असो, राम असो किंवा प्रद्युम्न असो, आपल्यासमोर युद्धात कुणीही टिकू शकत नाही.'
अन्यो वै क्लीबरूपेण यद्यागच्छेद्गवां पदम्। शस्त्रैस्तीक्ष्णैरर्पयित्वा पातयिष्यामि भूतले । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरून् ।। 50
जर दुसरा कोणी नपुंसक वेशात गायींच्या जागी आला, तर मी त्याला तीक्ष्ण शस्त्रांनी मारून भूमीवर पाडीन. त्यांच्यातील एकटा सर्व कौरवांशी कसा लढू शकेल?
छन्नं तथा तं वेषेण पाण्डवं प्रेक्ष्य सैनिकाः। अर्जुनेति च नेत्येव न व्यवस्यन्ति ते पुनः। इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पुनः पुनः ।। 51
अशा वेषात पांडवाला पाहून सैनिक अर्जुन आहे की नाही हे ठरवू शकले नाहीत, म्हणून सर्व कौरव पुन्हा पुन्हा चर्चा करत राहिले.
दृढेवधी महासत्त्वः शक्रतुल्यपराक्रमः । अद्यागच्छति चेद्योद्धुं सर्वं संशयितं बलम् ।। 52
आज जर तो महाबली, दृढनिश्चयी, इंद्रासारखा पराक्रमी लढायला आला, तर आपली सारी सेना संकटात येईल.
न चाप्यन्यतरं तत्र व्यवस्यन्ति धनञ्जयात् ।। 53
आणि तरीही, धनंजय सोडून दुसरा कोणी आहे असं त्यांना ठामपणे वाटलं नाही.
उत्तरं तु प्रधावन्तमनुद्रुत्य धनञ्जयः। गत्वा शतपदं तूर्णं केशपक्षे परामृशत् ।। 54
धनंजयाने पळणाऱ्या उत्ताराचा पाठलाग केला आणि शंभर पावले धावून त्याच्या केसांनी घट्ट पकडले.
मा मा गृहाण भद्रं ते दासोऽहं ते बृहन्नले। इति वादिनमेवाशु धावन्तं तरसाऽग्रहीत्। विराटपुत्रं बीभत्सुर्बलवानरिमर्दनः ।। 55
"माझ्या केसांना धरू नको, तुझं भलं होवो! मी तुझा दास आहे, बृहन्नले!" असे म्हणत आणि धावत असताना, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या भीमसेनपुत्र अर्जुनाने त्याला जोरात पकडले.
सोऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयदार्तवत् । बहुलं कृपणं चैव वित्तं प्रावेदयद्बहु ।। 56
अर्जुनाने पकडल्यावर उत्तार फार दुःखी झाला आणि त्याने आपली संपत्ती रडत रडत सांगितली.
सुवर्णमणिमुक्तानां यद्यदिच्छसि दद्मि ते। हस्तिनोश्वान्रथान्गावः स्त्रियश्च समलङ्कृताः ।। 57
तुला हवे तेवढे सोनं, मौल्यवान दगड, मोती, हत्ती, घोडे, रथ, गायी आणि दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रिया देतो.
शातकुम्भस्य शुद्धस्य श्रेष्ठस्य रजतस्य च। ददामि शतनिष्कं ते मुञ्च मां त्वं बृहन्नले ।। 58
शुद्ध आणि उत्तम सोनं-चांदीचे शंभर निस्क तुला देतो, बृहन्नले, मला सोड.
षष्टिं स्वलंकृताः कन्या ग्राममेकं ददामि ते। मुञ्च मां त्वं भृशं दीनं विह्वलं भयकम्पितम् ।। 59
साठ सुंदर सजलेल्या कन्या आणि एक गाव तुला देतो, मला सोड, मी फारच घाबरलो आहे, मन अस्वस्थ झाले आहे आणि भीतीने थरथरत आहे.
मणीनष्टौ च वैडूर्यान्हेमबद्धान्महाप्रभान्। हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं तु वाजिभिः ।। 60
सोन्यात बसवलेले आठ तेजस्वी वैडूर्य मणी आणि सोन्याच्या दांड्यांनी मढवलेला, घोड्यांनी जोडलेला रथ तुला देतो.
मत्तांश्च दश मातङ्गान्मुञ्च मां त्वं बृहन्नले । गमिष्यामि पुरं षण्ड द्रष्टुं मातरमद्य ताम् ।। 61
दहा मदमस्त हत्तीही तुला देतो, बृहन्नले, मला सोड! मी आजच नगरात जाऊन माझ्या आईला भेटेन.
एकोऽहमेव मे मातुः कुमारः किं ब्रुवे ततः। विधिरेवंविधे काले त्वद्वशं कुरुते हि माम् ।। 62
मी माझ्या आईचा एकुलता एक मुलगा आहे—तिला काय सांगू? अशा वेळी विधिलाच माझं तुझ्या हातात दिलं आहे.
मात्स्यस्य पुत्रो बालोऽहं तेन चास्मि सुपोषितः। मातृपार्श्वशयानोऽहमस्पृष्टातपवायुमान् ।। 63
मी मत्स्यराजाचा लहान मुलगा आहे आणि त्याने मला खूप जपलं आहे; मी आईच्या शेजारी झोपतो, मला सूर्याचा ऊन किंवा वारा कधीच लागलेला नाही.
अदृष्टबालयुद्धोऽहं कुतस्ते कुरवः कुतः। मातृपार्श्वं गमिष्यामि मुञ्च मां त्वं बृहन्नले ।। 64
मी कधीच लहान मुलांचं युद्ध पाहिलं नाही—मग मी कुरूंचा सामना कसा करू? मला आईच्या जवळ जाऊ दे, बृहन्नले, मला सोड.
प्रलयार्णवसंकाशं दृश्यते कौरवं बलम् ।। 65
कौरवांची सेना जणू प्रलयाच्या समुद्रासारखी भासत आहे.
स्त्रीणां मध्येऽहमज्ञानाद्वीर्यशौर्याङ्कितां गिरम्। उक्तो यौवनगर्वेण को जेतुं शक्नुयात्कुरून् । अमुक्त्वा मां यदि नयेर्मरिष्यामि तवाग्रतः ।। 66
स्त्रियांच्या मध्ये, अज्ञानातून आणि तरुणपणाच्या गर्वाने मी शौर्याची मोठी मोठी वचने दिली—कुरूंचा पराभव कोण करू शकतो? तू मला जाऊ दिलं नाहीस तर मी तुझ्यासमोर मरून जाईन.
एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसम्। प्रसभं पुरुषव्याघ्रो रथस्यान्तिकमानयत् ।। 67
अशा प्रकारची दुःखी वचने करत असताना, पुरूषांमध्ये वाघ असलेल्या अर्जुनाने त्याला जबरदस्तीने रथाजवळ नेले.
अथैनमब्रवीत्पार्थो भयार्तं नष्टचेतसम् ।। 68
मग पार्थाने भीतीने गोंधळलेल्या उत्ताराला सांगितले.
अहं योत्स्यामि कौरव्यैर्हयान्संयच्छ मेति माम् । आददानः किमर्थं त्वं पलायनपरोऽभवः ।। 69
मी कौरवांशी लढेन, तू फक्त घोडे आवर. माझ्यासारखा असताना तू पळण्याचाच विचार का करतोस?
युध्यस्व कौरवैः सार्धं विजयस्ते भविष्यति। यस्य यन्तास्म्यहं युद्धे संयच्छामि हयोत्तमान्। राज्ञो वा राजपुत्रस्य तस्य युद्धे जयो ध्रुवम् ।। 70
कौरवांशी लढ, विजय तुझाच होईल. ज्या राजाचा किंवा राजपुत्राचा मी रथ हाकतो, त्याचा युद्धात नेहमीच विजय होतो.
सर्वथोत्तर युध्यस्व यन्त्रा सह मया कुरून् । जित्वा महीं यशः प्राप्य भोक्ष्यसे सकलामिमाम् ।। 71
उत्तरा, काहीही झालं तरी माझ्यासोबत रथावर बसून कौरवांशी लढ; पृथ्वी जिंकून आणि कीर्ती मिळवून तू हे राज्य सुखाने भोगशील.
हतो वा प्राप्ससे स्वर्गं न श्रेयस्ते पलायनम् ।। 72
तुला जर युद्धात मृत्यू आला, तर स्वर्ग मिळेल; पण पळून जाण्यात काहीच चांगलं नाही.
अद्य सर्वान्कुरूञ्जित्वा यथा जयमवाप्स्यसि। तथाऽहं प्रयतिष्येऽत्र सहायोऽत्र मतो ह्यहम् ।। 73
आज सर्व कुरूंचा पराभव करून जसा तू विजय मिळवशील, तसंच मीही इथे प्रयत्न करीन; कारण मी तुझा खरा सोबती आहे.
यदि नोत्सहसे योद्धुं शत्रुभिः शत्रुकर्शन। एहि मे त्वं हयान्यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः ।। 74
शत्रूंशी लढायला जर तुझ्यात हिंमत नसेल, तर ये, माझ्या घोड्यांना चालव. मी शत्रूंशी लढतो.
प्रयाह्येतद्रथानीकं मद्बाहुपरिरक्षितः । अप्रधृष्यतमं घोरं गुप्तं घोरैर्महारथैः । मा भैस्त्वं राजपुत्राग्र्य क्षत्रियोसि परंतप ।। 75
माझ्या हातांनी तुझं रक्षण होत असताना या रथांच्या फौजेत जा. ही सेना फार भयंकर आणि पराक्रमी वीरांनी राखलेली आहे, पण तू घाबरू नकोस, राजपुत्रांमध्ये श्रेष्ठ आहेस, तू खरा क्षत्रिय आहेस.
अहं तैः कुरुभिर्योत्स्ये प्रत्यानेष्यामि ते पशून् । प्रविशैतद्रथानीकमप्रधृष्यं दुरासदम् ।। 76
मी त्या कुरूंशी लढून तुझे जनावरं परत आणीन; या रथांच्या फौजेत शिर, ही सेना जिंकणं फार कठीण आहे.
यन्ता भव नरश्रेष्ठ योत्स्येऽहं कुरुभिः सह। शूरान्समरचण्डांश्च नयिष्ये यमसादनम् ।। 77
तू रथ चालव, मानवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस; मी कुरूंशी लढेन आणि त्या शूर, भयंकर वीरांना यमाच्या घरी पाठवीन.