इत्येवं सैनिकाः प्राहुर्द्रोणस्तानिदमब्रवीत् । आचार्यः कुरुपाण्डूनां मतौ शुक्राङ्गिरोपमः ।। 38
सैनिक असे बोलत असताना द्रोण म्हणाला, 'तो कौरव आणि पांडवांचा गुरू आहे, बुध्दीने शुक्रासारखा.'
किं विचारेण वः कार्यमेतेनानुसृतेन वा। धावन्तमनुधावंश्च निर्भयो भयविप्लुतम् । वेणीकलापं निर्धूय प्रविभाति नरर्षभः ।। 39
तुम्ही त्याचा शोध घेण्याची किंवा पाठलाग करण्याची गरज नाही. निर्भय माणूस घाबरलेल्या माणसाचा पाठलाग करतो, केसांची वेणी सैल करत तो पुरूषांमध्ये वृषभासारखा चमकत आहे.
आकारमर्जुनस्येव क्लीबरूपं बिभर्ति च। रूपेण पार्थसदृशः स्त्रीवेषसमलंकृतः ।। 40
त्याचा देह अर्जुनासारखा आहे, पण वेश स्त्रीसारखा आहे; रूपाने तो पार्थासारखा दिसतो, स्त्रीवेषात सजलेला आहे.
तदेवैतच्छिरोग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ । तत्तदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनञ्जयात् ।। 41
हेच डोके आणि मान, हेच दोन भक्कम हात, आणि हेच शौर्य—हा दुसरा कोणी नसून धनंजयच आहे.
अमरेष्विव देवेन्द्रो मनुष्येषु धनञ्जयः। एकः कोस्मानुपायायादन्यो लोके धनञ्जयात् ।। 42
देवतांमध्ये जसा इंद्र श्रेष्ठ, तसा माणसांत धनंजय श्रेष्ठ आहे. आमच्यापर्यंत एकटाच येऊ शकतो, तो धनंजय सोडून दुसरा कोण असू शकतो?
द्रोणेन चैवमुक्तस्तु कर्णः प्रोवाच बुद्धिमान्। एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे ।। 43
द्रोण असं म्हणाल्यावर कर्ण, जो बुद्धिमान होता, म्हणाला, 'विराटाचा एकुलता एक मुलगा सध्या ओस पडलेल्या नगरीत आहे.'
स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात्। क्लीबं वै सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः ।। 44
तो बाहेर गेला आहे, ते त्याच्या धाडसामुळे नाही, तर लहानपणामुळे; त्याने सारथी म्हणून शिखंडीला (किंवा नपुंसकाला) घेतले आणि नगराबाहेर गेला.
छन्नं सत्रेण वै नूनं जानीध्वं यान्तमर्जुनम् । ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्नुयुः । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरून् ।। 45
हा नक्कीच अर्जुनच आहे, जो वेष बदलून जात आहे. कारण त्यांच्यातील कुणीही आपल्यासमोर युद्ध करू शकत नाही; मग त्यांच्यातील एकटा कसा सर्व कौरवांशी लढू शकेल?
उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः। स नो मन्ये ध्वजं दृष्ट्वा भीत एष पलायति ।। 46
उत्तराने सारथी म्हणून नपुंसकाला घेऊन नगर सोडले; आपला ध्वज पाहून तो घाबरून पळत आहे, असं मला वाटतं.
नूनं तमेव धावन्तं जिघृक्षति धनञ्जयः। सारथिं ह्युत्तरं कृत्वा स्वयं योद्धुमिहेच्छति ।। 47
नक्कीच धनंजय त्याच्या पाठलागासाठी धावत आहे, उत्तराला सारथी करून स्वतः लढण्याची इच्छा आहे.
इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक्पृथक्। न च व्यवसितुं वीरा अर्जुनं शक्नुवन्ति ते ।। 48
अशा प्रकारे सर्व कौरव वेगवेगळे चर्चा करत होते, पण अर्जुन आहे की नाही हे त्यांना ठरवता येईना.
दुर्योधन उवाचेदं सैनिकान्रथसत्तमान् । अर्जुनो वासुदेवो वा रामः प्रद्युम्न एव वा। ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्नुयुः ।। 49
दुर्योधनाने सैनिकांना आणि श्रेष्ठ रथींच्या समोर सांगितले, 'तो अर्जुन असो, वासुदेव असो, राम असो किंवा प्रद्युम्न असो, आपल्यासमोर युद्धात कुणीही टिकू शकत नाही.'
अन्यो वै क्लीबरूपेण यद्यागच्छेद्गवां पदम्। शस्त्रैस्तीक्ष्णैरर्पयित्वा पातयिष्यामि भूतले । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरून् ।। 50
जर दुसरा कोणी नपुंसक वेशात गायींच्या जागी आला, तर मी त्याला तीक्ष्ण शस्त्रांनी मारून भूमीवर पाडीन. त्यांच्यातील एकटा सर्व कौरवांशी कसा लढू शकेल?
छन्नं तथा तं वेषेण पाण्डवं प्रेक्ष्य सैनिकाः। अर्जुनेति च नेत्येव न व्यवस्यन्ति ते पुनः। इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पुनः पुनः ।। 51
अशा वेषात पांडवाला पाहून सैनिक अर्जुन आहे की नाही हे ठरवू शकले नाहीत, म्हणून सर्व कौरव पुन्हा पुन्हा चर्चा करत राहिले.
दृढेवधी महासत्त्वः शक्रतुल्यपराक्रमः । अद्यागच्छति चेद्योद्धुं सर्वं संशयितं बलम् ।। 52
आज जर तो महाबली, दृढनिश्चयी, इंद्रासारखा पराक्रमी लढायला आला, तर आपली सारी सेना संकटात येईल.
न चाप्यन्यतरं तत्र व्यवस्यन्ति धनञ्जयात् ।। 53
आणि तरीही, धनंजय सोडून दुसरा कोणी आहे असं त्यांना ठामपणे वाटलं नाही.
उत्तरं तु प्रधावन्तमनुद्रुत्य धनञ्जयः। गत्वा शतपदं तूर्णं केशपक्षे परामृशत् ।। 54
धनंजयाने पळणाऱ्या उत्ताराचा पाठलाग केला आणि शंभर पावले धावून त्याच्या केसांनी घट्ट पकडले.
मा मा गृहाण भद्रं ते दासोऽहं ते बृहन्नले। इति वादिनमेवाशु धावन्तं तरसाऽग्रहीत्। विराटपुत्रं बीभत्सुर्बलवानरिमर्दनः ।। 55
"माझ्या केसांना धरू नको, तुझं भलं होवो! मी तुझा दास आहे, बृहन्नले!" असे म्हणत आणि धावत असताना, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या भीमसेनपुत्र अर्जुनाने त्याला जोरात पकडले.
सोऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयदार्तवत् । बहुलं कृपणं चैव वित्तं प्रावेदयद्बहु ।। 56
अर्जुनाने पकडल्यावर उत्तार फार दुःखी झाला आणि त्याने आपली संपत्ती रडत रडत सांगितली.
सुवर्णमणिमुक्तानां यद्यदिच्छसि दद्मि ते। हस्तिनोश्वान्रथान्गावः स्त्रियश्च समलङ्कृताः ।। 57
तुला हवे तेवढे सोनं, मौल्यवान दगड, मोती, हत्ती, घोडे, रथ, गायी आणि दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रिया देतो.
शातकुम्भस्य शुद्धस्य श्रेष्ठस्य रजतस्य च। ददामि शतनिष्कं ते मुञ्च मां त्वं बृहन्नले ।। 58
शुद्ध आणि उत्तम सोनं-चांदीचे शंभर निस्क तुला देतो, बृहन्नले, मला सोड.
षष्टिं स्वलंकृताः कन्या ग्राममेकं ददामि ते। मुञ्च मां त्वं भृशं दीनं विह्वलं भयकम्पितम् ।। 59
साठ सुंदर सजलेल्या कन्या आणि एक गाव तुला देतो, मला सोड, मी फारच घाबरलो आहे, मन अस्वस्थ झाले आहे आणि भीतीने थरथरत आहे.
मणीनष्टौ च वैडूर्यान्हेमबद्धान्महाप्रभान्। हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं तु वाजिभिः ।। 60
सोन्यात बसवलेले आठ तेजस्वी वैडूर्य मणी आणि सोन्याच्या दांड्यांनी मढवलेला, घोड्यांनी जोडलेला रथ तुला देतो.
मत्तांश्च दश मातङ्गान्मुञ्च मां त्वं बृहन्नले । गमिष्यामि पुरं षण्ड द्रष्टुं मातरमद्य ताम् ।। 61
दहा मदमस्त हत्तीही तुला देतो, बृहन्नले, मला सोड! मी आजच नगरात जाऊन माझ्या आईला भेटेन.
एकोऽहमेव मे मातुः कुमारः किं ब्रुवे ततः। विधिरेवंविधे काले त्वद्वशं कुरुते हि माम् ।। 62
मी माझ्या आईचा एकुलता एक मुलगा आहे—तिला काय सांगू? अशा वेळी विधिलाच माझं तुझ्या हातात दिलं आहे.
मात्स्यस्य पुत्रो बालोऽहं तेन चास्मि सुपोषितः। मातृपार्श्वशयानोऽहमस्पृष्टातपवायुमान् ।। 63
मी मत्स्यराजाचा लहान मुलगा आहे आणि त्याने मला खूप जपलं आहे; मी आईच्या शेजारी झोपतो, मला सूर्याचा ऊन किंवा वारा कधीच लागलेला नाही.
अदृष्टबालयुद्धोऽहं कुतस्ते कुरवः कुतः। मातृपार्श्वं गमिष्यामि मुञ्च मां त्वं बृहन्नले ।। 64
मी कधीच लहान मुलांचं युद्ध पाहिलं नाही—मग मी कुरूंचा सामना कसा करू? मला आईच्या जवळ जाऊ दे, बृहन्नले, मला सोड.
प्रलयार्णवसंकाशं दृश्यते कौरवं बलम् ।। 65
कौरवांची सेना जणू प्रलयाच्या समुद्रासारखी भासत आहे.
स्त्रीणां मध्येऽहमज्ञानाद्वीर्यशौर्याङ्कितां गिरम्। उक्तो यौवनगर्वेण को जेतुं शक्नुयात्कुरून् । अमुक्त्वा मां यदि नयेर्मरिष्यामि तवाग्रतः ।। 66
स्त्रियांच्या मध्ये, अज्ञानातून आणि तरुणपणाच्या गर्वाने मी शौर्याची मोठी मोठी वचने दिली—कुरूंचा पराभव कोण करू शकतो? तू मला जाऊ दिलं नाहीस तर मी तुझ्यासमोर मरून जाईन.
एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसम्। प्रसभं पुरुषव्याघ्रो रथस्यान्तिकमानयत् ।। 67
अशा प्रकारची दुःखी वचने करत असताना, पुरूषांमध्ये वाघ असलेल्या अर्जुनाने त्याला जबरदस्तीने रथाजवळ नेले.