अहमप्यस्मि सैरन्ध्र्या स्तुतः सारथ्यकर्मणि । नाहं शक्नोम्यनिर्जित्य गाः प्रयातुं पुरं प्रति ।। 28
माझ्या सारथ्यकौशल्याचं सैरंध्रीनेही कौतुक केलं आहे; पण मी गुरं परत मिळवता नाही, तोवर नगरात जाऊ शकत नाही.
स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास्तव वाक्येन चोदितः । कथं न युद्ध्येयमहं कुरूनेतान्स्थिरो भव ।। 29
सैरंध्रीच्या स्तुतीने आणि तुझ्या शब्दांनी प्रेरित होऊन मी कुरूंच्या सेनापतींशी लढणार नाही असं कसं होईल? तू धीर धर.
कामं हरन्तु मात्स्यानां भूयांसः कुरवो धनम्। प्रहसन्तु च मां नार्यो नरा वाऽपि बृहन्नले ।। 30
कुरूंना हवे असेल तर मच्छ्यांचे धन त्यांनी घेऊ दे. बृहन्नले, स्त्रिया आणि पुरुष मला हसले तरी चालेल.
संग्रामेण न मे कार्यं गावो गच्छन्तु चापि मे । नगरं च प्रवेक्ष्यामि पश्यतस्ते बृहन्नले ।। 31
मला युद्धाची काहीच गरज नाही; गुरं जाऊ दे, मी नगरात प्रवेश करीन — बृहन्नले, तू पाहा.
इत्युक्त्वा प्राद्रवद्भीतो रथात्प्रस्कन्द्य कुण्डली। त्यक्त्वा मानं सुसंत्रस्तो विसृज्य सशरं धनुः ।। 32
असं म्हणून, घाबरलेल्या कुंडलीने रथातून उडी मारली आणि मोठ्या भीतीने आपला मान सोडून, धनुष्य आणि बाण टाकून पळून गेला.
नैष शूरैः स्मृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम्। श्रेयो हि मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम् ।। 33
शूर लोकांच्या मते, क्षत्रियाने पळून जाणं योग्य नाही; युद्धात मरणं हे भीतीने पळण्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
एवमुक्त्वा तु कौरव्यः सोऽवप्लुत्य रथोत्तमात्। तमन्वधावद्धावन्तं राजपुत्रं धनञ्जयः । दीर्घां वेणीं विधून्वानः साधु रक्ते च वाससी ।। 34
असं म्हणून, तो कौरव रथातून खाली उडी मारून पळू लागला. धनंजयाने, त्याच्या पाठोपाठ, लांब वेणी हलवत आणि लाल वस्त्र घालून, त्या राजपुत्राचा पाठलाग केला.
विक्रमन्तं पदन्यासैर्नमयन्तं च भूतलम् । विधूय वेणीं धावन्तमजानन्तोऽर्जुनं तदा। सैनिकाः प्राहसन्केचिद्योषिद्रूपमवेक्ष्य तम् ।। 35
तो धाडसाने पावलं टाकत, पृथ्वी वाकवत, वेणी हलवत धावत असताना, तो अर्जुन आहे हे न कळता, काही सैनिकांनी त्याचं स्त्रीसदृश रूप पाहून हसणं सुरू केलं.
तं च शीघ्रं प्रधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवोऽब्रुवन् । कोऽयं धावत्यसङ्गेन पूर्वं मुक्त्वा रथोत्तमम् ।। 36
तो वेगाने धावताना पाहून कौरव म्हणाले, 'हा कोण आहे, जो उत्तम रथ मागे सोडून एकटाच धावत आहे?'
क एष वेषसंच्छन्नो भस्मनेव हुताशनः। किंचिदस्य यथा पुंसः किंचिदस्य यथा स्त्रियः ।। 37
हा कोण आहे, विचित्र वेशात लपलेला, जणू राखेत लपलेली ज्वाळा? कधी तो पुरुषासारखा दिसतो, तर कधी स्त्रीसारखा.
इत्येवं सैनिकाः प्राहुर्द्रोणस्तानिदमब्रवीत् । आचार्यः कुरुपाण्डूनां मतौ शुक्राङ्गिरोपमः ।। 38
सैनिक असे बोलत असताना द्रोण म्हणाला, 'तो कौरव आणि पांडवांचा गुरू आहे, बुध्दीने शुक्रासारखा.'
किं विचारेण वः कार्यमेतेनानुसृतेन वा। धावन्तमनुधावंश्च निर्भयो भयविप्लुतम् । वेणीकलापं निर्धूय प्रविभाति नरर्षभः ।। 39
तुम्ही त्याचा शोध घेण्याची किंवा पाठलाग करण्याची गरज नाही. निर्भय माणूस घाबरलेल्या माणसाचा पाठलाग करतो, केसांची वेणी सैल करत तो पुरूषांमध्ये वृषभासारखा चमकत आहे.
आकारमर्जुनस्येव क्लीबरूपं बिभर्ति च। रूपेण पार्थसदृशः स्त्रीवेषसमलंकृतः ।। 40
त्याचा देह अर्जुनासारखा आहे, पण वेश स्त्रीसारखा आहे; रूपाने तो पार्थासारखा दिसतो, स्त्रीवेषात सजलेला आहे.
तदेवैतच्छिरोग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ । तत्तदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनञ्जयात् ।। 41
हेच डोके आणि मान, हेच दोन भक्कम हात, आणि हेच शौर्य—हा दुसरा कोणी नसून धनंजयच आहे.
अमरेष्विव देवेन्द्रो मनुष्येषु धनञ्जयः। एकः कोस्मानुपायायादन्यो लोके धनञ्जयात् ।। 42
देवतांमध्ये जसा इंद्र श्रेष्ठ, तसा माणसांत धनंजय श्रेष्ठ आहे. आमच्यापर्यंत एकटाच येऊ शकतो, तो धनंजय सोडून दुसरा कोण असू शकतो?
द्रोणेन चैवमुक्तस्तु कर्णः प्रोवाच बुद्धिमान्। एकः पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे ।। 43
द्रोण असं म्हणाल्यावर कर्ण, जो बुद्धिमान होता, म्हणाला, 'विराटाचा एकुलता एक मुलगा सध्या ओस पडलेल्या नगरीत आहे.'
स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात्। क्लीबं वै सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः ।। 44
तो बाहेर गेला आहे, ते त्याच्या धाडसामुळे नाही, तर लहानपणामुळे; त्याने सारथी म्हणून शिखंडीला (किंवा नपुंसकाला) घेतले आणि नगराबाहेर गेला.
छन्नं सत्रेण वै नूनं जानीध्वं यान्तमर्जुनम् । ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्नुयुः । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरून् ।। 45
हा नक्कीच अर्जुनच आहे, जो वेष बदलून जात आहे. कारण त्यांच्यातील कुणीही आपल्यासमोर युद्ध करू शकत नाही; मग त्यांच्यातील एकटा कसा सर्व कौरवांशी लढू शकेल?
उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातो नगराद्बहिः। स नो मन्ये ध्वजं दृष्ट्वा भीत एष पलायति ।। 46
उत्तराने सारथी म्हणून नपुंसकाला घेऊन नगर सोडले; आपला ध्वज पाहून तो घाबरून पळत आहे, असं मला वाटतं.
नूनं तमेव धावन्तं जिघृक्षति धनञ्जयः। सारथिं ह्युत्तरं कृत्वा स्वयं योद्धुमिहेच्छति ।। 47
नक्कीच धनंजय त्याच्या पाठलागासाठी धावत आहे, उत्तराला सारथी करून स्वतः लढण्याची इच्छा आहे.
इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक्पृथक्। न च व्यवसितुं वीरा अर्जुनं शक्नुवन्ति ते ।। 48
अशा प्रकारे सर्व कौरव वेगवेगळे चर्चा करत होते, पण अर्जुन आहे की नाही हे त्यांना ठरवता येईना.
दुर्योधन उवाचेदं सैनिकान्रथसत्तमान् । अर्जुनो वासुदेवो वा रामः प्रद्युम्न एव वा। ते हि नः प्रतिसंयातुं संग्रामे न हि शक्नुयुः ।। 49
दुर्योधनाने सैनिकांना आणि श्रेष्ठ रथींच्या समोर सांगितले, 'तो अर्जुन असो, वासुदेव असो, राम असो किंवा प्रद्युम्न असो, आपल्यासमोर युद्धात कुणीही टिकू शकत नाही.'
अन्यो वै क्लीबरूपेण यद्यागच्छेद्गवां पदम्। शस्त्रैस्तीक्ष्णैरर्पयित्वा पातयिष्यामि भूतले । कथमेकतरस्तेषां समस्तान्योधयेत्कुरून् ।। 50
जर दुसरा कोणी नपुंसक वेशात गायींच्या जागी आला, तर मी त्याला तीक्ष्ण शस्त्रांनी मारून भूमीवर पाडीन. त्यांच्यातील एकटा सर्व कौरवांशी कसा लढू शकेल?
छन्नं तथा तं वेषेण पाण्डवं प्रेक्ष्य सैनिकाः। अर्जुनेति च नेत्येव न व्यवस्यन्ति ते पुनः। इति स्म कुरवः सर्वे विमृशन्तः पुनः पुनः ।। 51
अशा वेषात पांडवाला पाहून सैनिक अर्जुन आहे की नाही हे ठरवू शकले नाहीत, म्हणून सर्व कौरव पुन्हा पुन्हा चर्चा करत राहिले.
दृढेवधी महासत्त्वः शक्रतुल्यपराक्रमः । अद्यागच्छति चेद्योद्धुं सर्वं संशयितं बलम् ।। 52
आज जर तो महाबली, दृढनिश्चयी, इंद्रासारखा पराक्रमी लढायला आला, तर आपली सारी सेना संकटात येईल.
न चाप्यन्यतरं तत्र व्यवस्यन्ति धनञ्जयात् ।। 53
आणि तरीही, धनंजय सोडून दुसरा कोणी आहे असं त्यांना ठामपणे वाटलं नाही.
उत्तरं तु प्रधावन्तमनुद्रुत्य धनञ्जयः। गत्वा शतपदं तूर्णं केशपक्षे परामृशत् ।। 54
धनंजयाने पळणाऱ्या उत्ताराचा पाठलाग केला आणि शंभर पावले धावून त्याच्या केसांनी घट्ट पकडले.
मा मा गृहाण भद्रं ते दासोऽहं ते बृहन्नले। इति वादिनमेवाशु धावन्तं तरसाऽग्रहीत्। विराटपुत्रं बीभत्सुर्बलवानरिमर्दनः ।। 55
"माझ्या केसांना धरू नको, तुझं भलं होवो! मी तुझा दास आहे, बृहन्नले!" असे म्हणत आणि धावत असताना, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या भीमसेनपुत्र अर्जुनाने त्याला जोरात पकडले.
सोऽर्जुनेन परामृष्टः पर्यदेवयदार्तवत् । बहुलं कृपणं चैव वित्तं प्रावेदयद्बहु ।। 56
अर्जुनाने पकडल्यावर उत्तार फार दुःखी झाला आणि त्याने आपली संपत्ती रडत रडत सांगितली.
सुवर्णमणिमुक्तानां यद्यदिच्छसि दद्मि ते। हस्तिनोश्वान्रथान्गावः स्त्रियश्च समलङ्कृताः ।। 57
तुला हवे तेवढे सोनं, मौल्यवान दगड, मोती, हत्ती, घोडे, रथ, गायी आणि दागिन्यांनी सजलेल्या स्त्रिया देतो.